Wyjątkowy film o wyjątkowym człowieku

Piotr Wyrobiec, dyrektor Wadowickiego Centrum Kultury podczas premiery filmu w Kinie Centrum (fot. Muzeum Miejskie).

W niedzielę, 11 października w wadowickim Kinie Centrum odbyła się premiera filmu „Jan Paweł II. Takiego widzę Go do dzisiaj”. Jest to efekt projektu realizowanego przez Muzeum Miejskie w Wadowicach we współpracy z krakowską Fundacją Nowych Ujęć dzięki finansowemu wsparciu Muzeum Historii Polski w ramach programu „Patriotyzm Jutra”. W produkcji, którą zrealizowali Anna Pankiewicz i Marcin Kaproń, wystąpili wadowiczanie wspominający swoje spotkania z Wielkim Rodakiem – zarówno podczas Jego pielgrzymek do rodzinnego miasta jak i audiencji w Rzymie.

Koncepcja filmu opierała się na indywidualnej pracy bohaterów z kamerą i samodzielnego przygotowania przez nich nagrań. O swoich spotkaniach z Janem Pawłem II opowiadali: s. Bogumiła Baran CSFN, Zofia Ryba, Ewa Rzycka oraz Stanisław Zadora.

Film można oglądać w serwisie internetowym youtube.

Zapraszam także do obejrzenia wywiadu z uczestnikami projektu oraz twórcami filmu, który został przeprowadzony przed niedzielną premierą a po pokazie przedpremierowym.

(MW)

Zapomniane wadowickie bractwo w nowej książce Tomasza Graffa

W październiku na półki księgarskie trafi nowa publikacja autorstwa wadowiczanina dr. hab. Tomasza Graffa. Tym razem historyk pochylił się nad Bractwem Różańcowym, którego księga członków przechowywana jest w archiwum tutejszej parafii.

Spotkanie promujące książkę, po którym możliwe będzie nabycie publikacji,  odbędzie się w poniedziałek 28 września 2020 r. o godz. 17.30 w sali kameralnej Wadowickiego Centrum Kultury. Bezpłatne wejściówki na to wydarzenie można odebrać w Muzeum Miejskim oraz w sekretariacie Wadowickiego Centrum Kultury. Dodatkowo transmisję ze spotkania na żywo  będzie można obejrzeć na stronie internetowej Wadowickiego Centrum Kultury.

Trudny i wydawałoby się interesujący wyłącznie specjalistów temat różańcowej konfraterni w Wadowicach na przestrzeni lat 1616 – 1822 został przez Autora przedstawiony w taki sposób, że książka może zainteresować szerokie grono czytelników. To wieloaspektowa monografia działalności bractwa, ale przedstawiona na szerszym tle dziejów miasta i jego mieszkańców oraz życia codziennego wadowiczan sprzed kilku stuleci. Publikacja jest pierwszą edycją księgi brackiej, którą dodatkowo uzupełniają tabelaryczne zestawienia struktury społecznej członków Bractwa a uatrakcyjniają kolorowe fotografie ukazujące samą księgę.

O walorach pracy Graffa najlepiej świadczą słowa jej recenzenta, dr. hab. Wiktora Szymborskiego z Uniwersytetu Jagiellońskiego:

Książka ta została skierowana nie tylko do wąskiego grona specjalistów: historyków, teologów czy regionalistów. Korzystać z niej mogą miłośnicy ziemi wadowickiej, pomimo jej naukowego charakteru, a celem ułatwienia lektury przytaczane dokumenty łacińskie zostały przetłumaczone na język polski [- -], zabieg ten zapewne poszerzy grono czytelników.

Książka „Najstarsze Bractwo Różańcowe w Wadowicach 1616-1822”  została wydana przez Księgarnię Akademicką w serii „Historia Hereditas Ecclesia”.

Dr hab. Tomasz Graff podczas promocji książki Marcin Campius Wadowita (ok. 1567-1641). Duchowny i profesor Uniwersytetu Krakowskiego (Wadowickie Centrum Kultury, 2018 r.).

Dr hab. Tomasz Graff jest wybitnym mediewistą i badaczem dziejów staropolskich, związanym z Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II w Krakowie. Jest autorem monumentalnej biografii Marcina Wadowity wydanej w 2018 r.

(MW)

Wadowicki karnawał „Solidarności” (1980-1981). W 40-lecie porozumień sierpniowych

Przemówienie Józefa Zemana podczas odsłonięcia pomnika poległych żołnierzy 12 pułku piechoty, 15 listopada 1981 r. (fot. K. Koczur).

Czterdzieści lat temu, 31 sierpnia 1980 r. w sali BHP Stoczni Gdańskiej im. Lenina podpisane zostały porozumienia między strajkującymi a przedstawicielami rządu. Komitet strajkowy reprezentował Lech Wałęsa a władze wicepremier Mieczysław Jagielski. Dzień wcześniej porozumienia między protestującymi stoczniowcami a komisją rządową zawarto w Szczecinie, a we wrześniu kolejno w Jastrzębiu-Zdroju (kopalnia Manifest Lipcowy) i Hucie Katowice. Na fali masowych protestów i strajków komunistyczne władze zgodziły się na utworzenie wolnych związków zawodowych. Porozumienia sierpniowe legły u podstaw powstania „Solidarności” a kolejne 16 miesięcy legalnej działalności Związku przeszło do historii jako tzw. „karnawał Solidarności”.

Pierwsze wiadomości o strajkach na Wybrzeżu, mimo blokady informacyjnej, zaczęły docierać do Wadowic około połowy sierpnia 1980 r. Źródłem tej wiedzy były przede wszystkim powszechnie słuchane audycje rozgłośni „Wolna Europa”, „Głos Ameryki” czy BBC. Do pierwszych, nieskoordynowanych jeszcze wystąpień pracowniczych doszło w Zakładzie Maszyn Budowlanych „Bumar-Łabędy”. Załoga wysuwała postulaty płacowe ale także żądania nowych wyborów do oficjalnych władz związkowych. Reakcja dyrekcji i zakładowej organizacji partyjnej, które zorganizowały 22 sierpnia masówkę dla poparcia władz, tylko pogorszyła sytuację. W poniedziałek 25 sierpnia rozpoczął się trzydniowy strajk w Fabryce Wtryskarek „Ponar” zakończony porozumieniem płacowym z dyrekcją w Żywcu. W dniach 27 sierpnia – 2 września doszło do kolejnych protestów w „Bumarze-Łabędy”. Efektem strajku były ustępstwa władz zakładu w kwestiach pracowniczych oraz powołanie – pierwszego w mieście – Komitetu Założycielskiego Niezależnych i Samorządnych Związków Zawodowych.

We wrześniu rozwijający się żywiołowo ruch związkowy doprowadził do powstania Komitetów Założycielskich w kolejnych zakładach pracy. Ruch stawał się masowy. W Instytucie Odlewnictwa (Zakład Doświadczalny w Wadowicach) do związku wstąpili prawie wszyscy pracownicy, z wyjątkiem kierownika zakładu i aktywu partyjnego. Do końca roku komitety zakładowe powstały m.in. w wadowickim Oddziale Wojewódzkiej Spółdzielni Spożywców „Społem”, ZPC „Skawa”, Okręgowym Zakładzie Transportu i Maszyn Budowlanych, Przedsiębiorstwie Państwowej Komunikacji Samochodowej (PKS), Zakładzie Produkcji Tektury („Papierni”), Zakładzie Opieki Zdrowotnej (ZOZ), „Herbapolu”, Wadowickiej Usługowej Spółdzielni Pracy, wadowickim Oddziale NBP, Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Rejonie Dróg Publicznych, Zakładzie Energetycznym, Gospodarstwie Pomocniczym przy Zakładzie Karnym i w tomickich Zakładach Jajczarsko-Drobiarskich. W działalność ruchu zaangażowali się wtedy późniejsi znani wadowiccy samorządowcy i związkowcy – m.in. Marek Brzeźniak, Kazimierz Lichwiarski (zm. 2015 r.), Kazimierz Malczyk, Jerzy Ochman (zm. 2012 r.) czy Zdzisław Szczur, przewodniczący wadowickich struktur „Solidarności” od listopada 1989 r.

Struktury związku powstały także w oświacie. W Szkole Podstawowej nr 1 już 28 sierpnia, po burzliwym zebraniu, któremu przewodniczył polonista i nauczyciel wychowania fizycznego Józef Zeman (zm. 2010 r.), grono pedagogiczne uchwaliło rezolucję popierającą strajkujących na Wybrzeżu. Natomiast pierwsze struktury związku powstały na początku września w Zespole Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych, gdzie założycielem nauczycielskiej „Solidarności” był wuefista i trener siatkówki Andrzej Gawroński.

Jesienią 1980 r. doszło do pierwszych formalnych kontaktów między poszczególnymi komórkami związku. 7 listopada spotkali się przedstawiciele załóg siedmiu zakładów pracy, w których „Solidarność” działała najprężniej. Z kolei 26 listopada w Fabryce Wtryskarek doszło do spotkania przedstawicieli Komitetów Założycielskich z szesnastu zakładów i instytucji, którzy powołali Komisję Koordynacyjną NSZZ „Solidarność”. Przewodniczącym Prezydium wybrano Józefa Zemana, jego zastępcą Eugeniusza Dyrcza z „Ponaru” a sekretarzem Barbarę Grabowską z PKS-u. W Komisji działały trzy sekcje: prawna z dr. Andrzejem Nowakowskim, informacyjno-organizacyjna ze Zbigniewem Jurczakiem i interwencyjna, której przewodniczył Adam Zborowski z Przedsiębiorstwa Budownictwa Rolniczego. Rolę rzecznika prasowego Komisji objął poeta i dziennikarz Jerzy Roman Jaglarz (zm. 1988 r.). Wiosną 1981 r. skład Komisji został rozszerzony o przedstawicieli NSZZ „Solidarność” Rolników Indywidualnych (RI): Józefa Sajdaka i Andrzeja Zawiłę. Taka struktura Związku przetrwała do czerwca 1981 r.

Dwa dni po inauguracyjnym posiedzeniu Komisji, 28 listopada w Klubie Nauczycielskim spotkał się zespół redakcyjny, który miał opracować listę postulatów do władz. Opracowano ich w sumie czterdzieści trzy, dzieląc je na bloki tematyczne (w związku z tym, że niektóre dzieliły się na podpunkty niektórzy badacze podają liczbę 51 postulatów (Andrzej Nowakowski) a nawet 74 (Dariusz Węgrzyn, badacz dziejów „Solidarności” Regionu Podbeskidzie). Postulaty dotyczyły gospodarki komunalnej i mieszkaniowej, ochrony zdrowia i opieki społecznej, rolnictwa, komunikacji, handlu i usług. Żądano m.in. budowy nowego szpitala i energicznego działania władz na rzecz upadającego Wadowickiego Przedsiębiorstwa Budowlanego. Postulowano także przywrócenie na dawne miejsce, usuniętego w 1975 r. sprzed koszar przy ul. 1 Maja, pomnika poległych żołnierzy 12 pułku piechoty, uruchomienie muzeum Domu Papieża czy powrót procesji Bożego Ciała na wadowicki rynek. Komisja Koordynacyjna przedstawiła postulaty władzom miejskim i partyjnym na spotkaniu w Urzędzie Miejskim 22 grudnia 1980 r. Władze reprezentował naczelnik miasta Marian Skrzypczak, którego odwołania domagała się bezskutecznie „Solidarność”, oraz Stanisław Dula, I sekretarz PZPR i przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej. Spotkanie zakończyło się podpisaniem protokołu ustaleń i rozbieżności. Wśród tych ostatnich znalazł się m.in. sprzeciw wobec przywrócenia liceum imienia Marcina Wadowity – władze uznały bowiem [- -] powyższe za niecelowe ze względu na małą znajomość postaci M. Wadowity (Protokół ustaleń i rozbieżności za: P. Wyrobiec, Życie polityczne Wadowic w latach 1951-1995, s. 158). Porozumienie między wadowicką „Solidarnością” a władzami podpisano ostatecznie 27 stycznia 1981 r.

Jednostki organizacyjne Związku były w większości zarejestrowane w Międzyzakładowym Komitecie Założycielskim „Solidarności” w Krakowie. Zarząd MKZ Małopolska ustalił 19 grudnia 1980 r., że działacze z Wadowic, mimo przynależności terytorialnej miasta do województwa bielskiego, mogą przystępować do struktur krakowskich. Jednak w drugiej połowie marca 1981 r., w związku ze stanowiskiem Krajowej Komisji Porozumiewawczej NSZZ w Gdańsku w kwestii rejonizacji struktur, zakłady pracy i instytucje z Wadowic zaczęły opuszczać struktury małopolskie i przenosić się do struktur Regionu Podbeskidzie w Bielsku-Białej. Przy Krakowie pozostały jedynie Międzyszkolna Komisja Pracowników Oświaty i Komisja Zakładowa ZOZ oraz Komisja Zakładowa „Solidarności” w Okręgowym Zakładzie Transportu i Maszyn Drogowych (OZTiMD) – zakład ten był bowiem filią zakładu krakowskiego. Podczas Zjazdu Regionalnego NSZZ „Solidarność” Małopolska w Tarnowie (10-12 lipca 1981 r.) wadowickie struktury reprezentowali: Józef Zeman, Rafał Kiernicki, laryngolog i kierownik Miejskiej Przychodni Rejonowej, przedstawiciel ZOZ-u, oraz Zdzisław Szczur z OZTiMD. Z kolei do Zarządu Regionu Podbeskidzie, po I Walnym Zjeździe Delegatów 29 maja 1981 r., z Wadowic zostali wybrani: Teresa Bucka z WSS „Społem”, Tadeusz Książek z „Ponaru” i Stanisław Sanocki (zm. 1986 r.) z „Bumaru-Łabędy”.

W połowie 1981 r. „Solidarność” w Wadowicach osiągnęła największy rozwój organizacyjny – w mieście i gminie działało w sumie około 40 komisji zakładowych Związku.

Przedstawiciele wadowickiej Delegatury „Solidarność” Regionu Podbeskidzie z przewodniczącym, dr. Andrzejem Nowakowskim, 15 listopada 1981 r.

Nową strukturą wadowickiej „Solidarności” w ramach Regionu Podbeskidzie była, w miejsce dotychczasowej Komisji Koordynacyjnej, Delegatura NSZZ – mająca pełnić funkcję organu pośredniego między strukturami regionalnymi a komisjami zakładowymi. 30 czerwca 1981 r. w świetlicy Wadowickiego Przedsiębiorstwa Budowlanego odbyły się wybory do władz Delegatury. Do Prezydium wybrano wówczas: Andrzeja Krzaklewskiego, notariusza, Tadeusza Książka z „Ponaru”, Kazimierza Malczyka, projektanta z Rejonowego Biura Projektów (w latach 1990-1994 burmistrza Wadowic), Kazimierza Lichwiarskiego z Instytutu Odlewnictwa, dr. Andrzeja Nowakowskiego, radcę prawnego w Urzędzie Miasta i Gminy, Jerzego Studnickiego z Rejonu Energetycznego oraz Andrzeja Zarembę z ZPC „Skawa”. W tajnym głosowaniu na przewodniczącego Delegatury wybrano dr. Nowakowskiego. Ten ostatni pełnił funkcję do czasu zawieszenia go w obowiązkach decyzją Prezydium Delegatury z 16 listopada 1981 r. Nowakowskiemu zarzucono „brak należytej dyscypliny związkowej”. On sam w piśmie do Zarządu Regionu Podbeskidzie w Bielsku-Białej (24 listopada), w którym zgłosił swoją rezygnację z zajmowanego stanowiska, pisał, że [- -] od dłuższego czasu narastała atmosfera nieufności i podejrzliwości, co uniemożliwia dalsze wykonywanie [- -] obowiązków (A. Nowakowski, Wadowice w latach 1945-1990, s. 183). Komisarycznym zarządcą Delegatury wyznaczono Stanisława Sanockiego. Jesienią nastąpiła także zmiana w składzie Prezydium Delegatury, do którego powołano Kazimierza Gałuszkę z „Bumaru-Łabędy” i Zdzisława Szczura.

Jakie sukcesy odniosła wadowicka „Solidarność” w przełomowych miesiącach „karnawału”?

Z inicjatywy Kazimierza Lichwiarskiego, przewodniczącego Komisji Zakładowej w Zakładzie Doświadczalnym Instytutu Odlewnictwa, zainaugurowana została akcja powrotu krzyży do zakładów pracy. Pierwsze krzyże zawisły w trzech wydziałach Instytutu już 6 grudnia 1980 r. W styczniu 1981 r. krzyże powieszono w Fabryce Wtryskarek a na przełomie lat 1980 i 1981 wróciły do sal lekcyjnych – pierwszą placówką, w której je zawieszono była Szkoła Podstawowa nr 1. 3 maja 1981 r. działacze Związku zorganizowali obchody rocznicy uchwalenia Konstytucji – po uroczystej mszy pochód przeszedł na cmentarz wojskowy, gdzie złożono wieńce i kwiaty na cokole przeniesionego tu, sprzed koszar, pomnika poległych żołnierzy 12 pułku piechoty. Pod naciskiem związkowców zmieniono nazwy niektórych ulic – w przestrzeni miasta pojawiły się ulice: gen. Władysława Sikorskiego i 3 Maja (część ul. 1 Maja na Zaskawiu). Z inicjatywy wadowickiej „Solidarności” podczas sesji w dniu 2 czerwca 1981 r. Miejsko-Gminna Rada Narodowa uchwaliła nadanie honorowego obywatelstwa miasta dla papieża Jana Pawła II. Do największych sukcesów Związku zaliczyć należy bez wątpienia przywrócenie patronatu nad Liceum Ogólnokształcącym Marcinowi Wadowicie (w latach 1966-1981 szkoła nosiła imię Emila Zegadłowicza) oraz powrót pomnika wadowickiej „dwunastki”.

Uroczystość przywrócenia patronatu Wadowicie odbyła się przed gmachem szkoły 24 października 1981 r. Na ścianie frontowej, tuż obok wejścia, odsłonięto dwie tablice: pierwsza informowała o patronie liceum, druga o jej wybitnym absolwencie: W murach tej szkoły w latach 1930-1938 pobierał naukę Karol Wojtyła Jan Paweł II. Pierwszy Papież z rodu Polaków. Tablice poświęcił ks. Edward Zacher, proboszcz wadowickiej parafii i szkolny katecheta Karola Wojtyły. Największa patriotyczna manifestacja mieszkańców Wadowic w tym okresie miała miejsce w niedzielę 15 listopada, przed gmachem dawnych koszar. Staraniem wadowickiej „Solidarności” udało się bowiem przywrócić na dawne miejsce pomnik poległych żołnierzy 12 pułku piechoty, który tego dnia uroczyście odsłonił weteran „dwunastki” kpt. Jan Mróz, a poświęcił ks. Filip Piotrowski. Wśród gości honorowych tej uroczystości byli m.in. płk Józef Herzog (zm. 1983 r.), nestor środowiska legionowego, oraz dominikanin płk Adam Franciszek Studziński (późniejszy generał, zm. 2008 r.), kapelan II Korpusu PSZ na Zachodzie i uczestnik bitwy pod Monte Cassino. Na cokole odrestaurowanego pomnika umieszczono napis: Przywrócono społeczeństwu Wadowic – listopad 1981 – Solidarność.

Odsłonięcie pomnika poległych żołnierzy 12 pułku piechoty, 15 listopada 1981 r.
Na zdjęciu: o. Stanisław Bielat OCD, o. Adam Franciszek Studziński OP, ks. Filip Piotrowski, płk Józef Herzog (w czapce legionowej), kpt. Jan Mróz i Piotr Maria Boroń z Małopolskiej „Solidarności”.

Była mroźna i śnieżna noc z 12 na 13 grudnia 1981 r. Między północą a wczesnymi godzinami rannymi kilkuosobowe patrole złożone z funkcjonariuszy MO, ZOMO i SB zatrzymały w Wadowicach i okolicy siedmiu działaczy pracowniczej i rolniczej „Solidarności”.

Dr. Andrzeja Nowakowskiego wyciągnięto z domu pod pozorem konieczności jego udziału w zabezpieczaniu przez milicję śladów włamania, do którego miało rzekomo dojść w siedzibie Delegatury. Po Józefa Zemana o 3.20 przyszło aż pięciu funkcjonariuszy ZOMO i Służby Bezpieczeństwa. Nie zważano na zaawansowaną ciążę jego żony. Samochód z zatrzymanym Zemanem jeździł później przez kilka godzin po mieście zanim dotarł do Komendy Wojewódzkiej MO w Bielsku-Białej. Stamtąd przewieziono go na posterunek milicji do Andrychowa a później do Oświęcimia skąd, wspólnie z innymi internowanymi, wywieziono go do Jastrzębia-Zdroju. Zamieszanie miało bez wątpienia związek z faktem, że jako jedyny z internowanych należał do małopolskich struktur „Solidarności”. Brutalnie potraktowano Stanisława Hanusiaka, przebywającego wówczas w domu na szpitalnej przepustce – milicja wyważyła drzwi do jego mieszkania, do którego wtargnęła z dwoma psami. Tej nocy zatrzymano także, a następnie internowano w więzieniu na Szerokiej w Jastrzębiu, czterech działaczy „Solidarności” rolniczej: Józefa Cinala, Stanisława Góreckiego, Aleksego Stopę i Andrzeja Zawiłę. Aresztowany został również Władysław Kroczek.

Tak kończył się wadowicki „karnawał Solidarności” a zaczynała noc stanu wojennego.

(MW)

Bibliografia

Gliksman A., Solidarność Małopolska. Kalendarium 1980-2005, Kraków 2005.

Gliksman A., Leksykon Ludzi Małopolskiej „Solidarności”, t. I, Kraków 2012.

Kotowiecki E., Wadowiccy lekarze, Wadowice 1996.

Nowakowski A., Wadowice w latach 1945-1990. Przyczynek do najnowszej historii miasta, Rzeszów 2018.

Siwiec-Cielebon M., Przed 25 laty: pierwszy okres działalności NSZZ „Solidarność” na ziemi wadowickiej (1980-1981), „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 10, 2006, s. 49-70.

Węgrzyn D., Od pierwszego strajku do „Trzeciego Szeregu”. NSZZ „Solidarność” Region Podbeskidzie (1980–1983). Opis konfliktu politycznego, Kraków 2013.

Witkowski M., Bez ostatniego rozdziału. Nowa Historia Pomnika Poległych Żołnierzy 12 Pułku Piechoty, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 14, 2011, s. 111-126.

Witkowski M., Józef Zeman (7 grudnia 1932 – 30listopada 2010), „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 15, 2012, s. 127 – 136.

Wyrobiec P., Życie polityczne Wadowic w latach 1951-1995, w: Wadowice. Studia z dziejów miasta, red. E. Kotowiecki, A. Nowakowski, G. Studnicki, Wadowice 1997, s. 153-174.

Zeman J., Po dwudziestu latach, „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, nr 7, 2002, s. 100-104.

Tajemnice wadowickiego więzienia

Wejście do więzienia od strony ul. Słowackiego, lata 60. XX wieku.

Zakład karny w Wadowicach miał swój wkład w karanie zbrodni popełnionych przez nazistów podczas II wojny światowej. O zbrodniarzach osadzonych w wadowickim więzieniu opowiada film zrealizowany przez Muzeum Miejskie.

Muzeum Miejskie zaprasza na prapremierę filmu poświęconego nieznanej dotąd historii z najnowszych dziejów wadowickiego zakładu karnego, która odbędzie się w Kinie „Centrum” w poniedziałek o godz. 18.00. W sekretariacie Wadowickiego Centrum Kultury czekają na Państwa wejściówki na ten wyjątkowy, jedyny kinowy seans.

Na przełomie lat 40. i 50. XX wieku przez mury wadowickiego więzienia przeszło blisko pół tysiąca zbrodniarzy wojennych, przede wszystkim byłych funkcjonariuszy obozu zagłady Auschwitz-Birkenau, więźniów funkcyjnych i osób współpracujących w czasie wojny z hitlerowskim okupantem. Co trzeci z nich stanął przed obliczem tutejszego Sądu Okręgowego. Sporo miejsca poświęcono w filmie Rudolfowi Hössowi, byłemu komendantowi obozu koncentracyjnego Auschwitz, który oczekując w więzieniu w Wadowicach na mającą się odbyć w Oświęcimiu egzekucję, zdecydował się na nawrócenie i prośbę o przebaczenie swoich win.

O zbrodniarzach wojennych, ich pobycie w Wadowicach oraz sądzeniu i karaniu tych przestępców przez wadowicką Temidę opowiada Marcin Witkowski. Operatorem kamery i autorem zdjęć jest Janusz Gawron. Wykorzystane w dokumencie fotografie pochodzą ze zbiorów archiwalnych bielskiego oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach, krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau oraz Narodowego Archiwum Cyfrowego. W produkcji wykorzystano także nagrania Polskiej Kroniki Filmowej („Upiory Oświęcimia” z 1947 roku) oraz oryginalny materiał filmowy nagrany tuż po wyzwoleniu obozu oświęcimskiego przez Armię Czerwoną. Swoje zbiory udostępnili także Mirosław Ganobis i Bartłomiej Lurka. Materiał zrealizowano również dzięki życzliwości dyrekcji wadowickiego Zakładu Karnego.

Ze względu na zamieszczone w filmie drastyczne materiały archiwalne przeznaczony jest on dla widzów dorosłych.

Od 30 czerwca dokument będzie można zobaczyć na stronie Muzeum Miejskiego – wck.wadowice.pl/muzeum.

„Na tropach przeszłości” – zwiastun filmu

Muzealna ekspozycja na papieski jubileusz

Muzeum Miejskie uczciło 100. rocznicę urodzin Karola Wojtyły okolicznościową wystawą. Na Kościelnej można zobaczyć blisko sto medali ilustrujących papieskie pielgrzymki do Ojczyzny i spotkania Jana Pawła II z mieszkańcami rodzinnego miasta.

Prezentowana w sali ekspozycji czasowych wystawa fotograficzna „Spotkania z Janem Pawłem II” przedstawia trzy wizyty papieża w Wadowicach. Jej autorką jest Agnieszka Matuła a fragmenty papieskich przemówień i homilii wybrała jako ilustrację fotografii Joanna Pytlowska-Bajak.

Wyjątkowym elementem ekspozycji jest kolekcja blisko stu medali wybitych według projektu Krzysztofa Chwaleby, przedstawiających wszystkie papieskie wizyty w Polsce. Medale zostały przekazane do zbiorów Muzeum Miejskiego przez Ryszarda Bala.

Pierwszy raz Jan Paweł II odwiedził rodzinne miasto 7 czerwca 1979 roku podczas swojej pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny. Modlił się wówczas przy chrzcielnicy w kościele parafialnym i wygłosił homilię do tłumnie zebranych na rynku. Do kolejnej wizyty w Wadowicach doszło dopiero 12 lat później, 14 sierpnia 1991 roku, a jej celem była konsekracja kościoła św. Piotra Apostoła – wotum wdzięczności za uratowanie Jego życia z zamachu. Ostatnia pielgrzymka do miejsca narodzin miała miejsce 16 czerwca 1999 roku. Papież odwiedził wtedy kościół parafialny i koronował obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, a Jego spotkanie z wadowiczanami było sentymentalną podróżą do lat młodości.

Wystawę można zwiedzać bezpłatnie przez cały okres wakacji.

Wyjątkowy film z wyjątkowej okazji

Plan zdjęciowy filmu „Przewroty cdn…”,październik 2010 r. Na zdjęciu Anna Pankiewicz, reżyser,
i Marcin Kaproń, operator (fot. Muzeum Miejskie w Wadowicach).

Jak w oryginalny i nietuzinkowy sposób włączyć się w obchody 100. rocznicy urodzin Karola Wojtyły? Wadowickie Muzeum Miejskie zaprasza do udziału w wyjątkowym projekcie filmowym.

Muzeum Miejskie przygotowuje film dokumentalny i zaprasza chętnych w wieku 40+ do udziału w jego realizacji. Projekt „Wielki Pontyfikat we wspomnieniach wadowiczan” skierowany jest do wszystkich, którzy chcą podzielić się swoimi refleksjami o pontyfikacie Jana Pawła II i jego roli w ich osobistym życiu. Każdy uczestnik będzie współpracował indywidualnie z krakowską Fundacją Nowych Ujęć, która zajmie się realizacją dokumentu. Bohaterowie dokumentu zostaną przygotowani do pracy z wykorzystaniem fachowego sprzętu i samodzielnej rejestracji filmowej pod okiem profesjonalistów. Powstałym w ten sposób materiałem zajmą się Anna Pankiewicz i Marcin Kaproń, współtwórcy filmu Przewroty cdn… zrealizowanego przez Muzeum Miejskie w 2010 r. Dokonają oni wyboru scen i ich montażu w taki sposób, aby zbudować ciekawą warstwę narracyjną. W listopadzie, o ile pozwolą okoliczności, odbędzie się kinowa premiera filmu, który następnie udostępniony zostanie w sieci.

Do udziału w projekcie można zgłaszać się do 18 maja – telefonicznie, pod numerem telefonu 790258015, lub mailowo na adres muzeum@wck.wadowice.pl. Muzeum zastrzega sobie możliwość współpracy tylko z wybranymi osobami.

Projekt „Wielki Pontyfikat we wspomnieniach wadowiczan” otrzymał wysokie noty i uzyskał wsparcie finansowe w ministerialnym konkursie grantowym prowadzonym przez Muzeum Historii Polski w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.

Zachęcamy do obejrzenia także wcześniejszych muzealnych produkcji dostępnych w serwisie youtube m.in.: Przewroty cdn… oraz Dusza moja czuje się tutaj jak w domu.

Plan zdjęciowy filmu „Przewroty cdn…”, październik 2010 r. Przy kamerze Marcin Kaproń (fot. Muzeum Miejskie w Wadowicach).
Plan zdjęciowy filmu „Przewroty cdn…”, październik 2010 r. Na zdjęciu reżyser Anna Pankiewicz
i Marcin Witkowski (fot. Muzeum Miejskie w Wadowicach).

„Wiktoria 1920” – Muzeum Miejskie w projekcie rocznicowym KARTY i „Niepodległej”

Muzeum Miejskie w Wadowicach po raz kolejny zaangażowało się w projekt realizowany przez Biuro Programu „Niepodległa” we współpracy z Fundacją Ośrodek KARTA. Tym razem, przez najbliższe siedem miesięcy, prezentowany będzie wyjątkowy 31-odcinkowy cykl historyczny poświęcony Bitwie Warszawskiej – „Wiktoria 1920”.

Poniżej publikujemy artykuł autora koncepcji projektu „Wiktoria 1920” Zbigniewa Gluzy, opublikowany na łamach „Rzeczypospolitej” 17 kwietnia 2020 r.

Wiktoria 1920. Tydzień po tygodniu

Sto lat temu nastąpił jeden z kluczowych momentów historii Polski. 31 tygodni, od połowy kwietnia 1920, przyniosło nie tylko wielki militarny sukces, ale też w niemałym stopniu odpowiedź na pytanie, czym jest Polska. Coroczne rutynowe obchody 15 sierpnia, odwołujące się do mitologizowanej pamięci o odniesionym zwycięstwie, nie dotykają z reguły istoty tamtego doświadczenia. W roku stulecia spójrzmy weń głębiej.

Począwszy od tego numeru „Rzeczpospolitej”, co piątek w „Rzeczy o Historii”, przedstawimy 31 tygodni 1920 roku, w których ważył się los Europy, nie tylko Ukrainy, Białorusi, Litwy, Łotwy, Polski… Wielogłosowa opowieść o tamtym czasie poprowadzona będzie tak, by można było współcześnie poczuć rytm ówczesnego życia, trudny już do wyobrażenia. Półtoraroczna Rzeczpospolita stanęła wtedy zbrojnie wobec zasadniczego pytania o siebie samą. Na szalę postawiony został byt narodu, a formacyjne zwycięstwo – wyjaśniło charakter zbiorowej tożsamości. Polacy masowo opowiedzieli się za Ojczyzną, a przeciw zagrażającej Europie ideologii; skutecznie stanęli na drodze bolszewizmu.

Ośrodek KARTA od blisko ćwierćwiecza dopełnia obraz wojny Polski z Rosją bolszewicką – na łamach „Karty”, kolejnych książek i albumów. W sumie przeanalizowana została gruntownie literatura przedmiotu, niepublikowane dokumenty z archiwów w Polsce i za granicą. Zebrane świadectwa pozwalają dzisiaj przedstawić wnikliwiej przebieg procesu, który dla wielu polskich pokoleń stał się punktem odniesienia w myśleniu o Polsce. Stanowił wzmocnienie samodzielnie budowanej państwowości, odzyskanej po I wojnie światowej.

Wspólnie z Biurem Programu „Niepodległa”, a także pozostałymi partnerami, przede wszystkim mediami – ogólnopolskimi, lokalnymi oraz polskimi za granicą, uruchamiamy 31-tygodniowy ciąg narracyjny, idący w ślad za zdarzeniami sprzed stu lat. Odtąd, każdego tygodnia, między piątkiem a czwartkiem – począwszy od edycji w „Rzeczpospolitej” – przedstawiane będą, na różnych łamach i falach, dni kolejnych etapów wojny.

Kilkumiesięczne apogeum wojny widoczne jest w dwóch odrębnych odsłonach. Pierwsza – kijowska – rozgrywa się w planie międzynarodowym, dotyczy geopolityki. Drugą – warszawską – określa rzeczywistość wewnętrzna: akt ratowania własnego państwa. Każdy etap niesie osobne, historyczne, ale też uniwersalne przesłanie.

Wyprawa na Kijów, będąca finalnie militarną katastrofą, nie dotyczyła wprost polityki wewnętrznej Polski i z niej nie wynikała. Koncept wziął się z fałszywego przekonania, że nowo odrodzona Niepodległa może w Europie Wschodniej pełnić rolę dawnej Rzeczpospolitej, dominującej w regionie. Wejście do Kijowa było ostatnim w historii triumfem Polski mocarstwowej; gwałtowność odwrotu spod tego miasta – dowodem, jak bardzo pozorna jest ta jej postać.

Bitwa warszawska, choć wyłoniła się wprost z przegranej kampanii kijowskiej, stała się – przy tym zwycięska – jej mentalnym przeciwieństwem. Perspektywa zaprowadzania ładu w „bliskiej” obczyźnie zastąpiona w niej została poruszeniem Ojczyzny jako najwyższej wartości. Cały cykl pokaże, jak patriotyzm, siła identyfikacji obywatelskiej, ściera się z najazdem niszczącej (także najeźdźców) ideologii. Niezwykła mobilizacja społeczna okazała się tak skuteczna, że jednak nie trzeba było liczyć na ingerencję Opatrzności.

Sukces Józefa Piłsudskiego, jego generałów, polskiego wojska (w tym znakomitych kryptologów) i społeczeństwa, określił na wiele lat bieg europejskich wydarzeń przed II wojną. Od postawy Polaków zależało wówczas i bezpieczeństwo, i tożsamość Zachodu. Jeśli solidarna Europa może być uznawana za przeciwieństwo totalitaryzmu, to przebieg 1920 roku oznacza jeden z najmocniejszych tego filarów.

Zbigniew Gluza

Najnowszy numer „Wadovianów” – promocja 6 marca!

Wykład prof. Krzysztofa Koźbiała poświęcony Wadowicom w pierwszych miesiącach po zakończeniu II wojny światowej towarzyszyć będzie promocji najnowszego, dwudziestego drugiego numeru rocznika „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”.

Redakcja rocznika naukowego „Wadoviana” zaprasza na spotkanie promujące kolejny numer pisma, które odbędzie się w piątek, 6 marca 2020 r. w sali kameralnej Wadowickiego Centrum Kultury o godzinie 18.00. Wykład towarzyszący spotkaniu wygłosi dr hab. Krzysztof Koźbiał, prof. UJ, adiunkt w Instytucie Europeistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zastępca dyrektora Instytutu ds. Dydaktyki. W kręgu zainteresowań badawczych profesora Koźbiała, historyka i politologa, członka Kolegium Redakcyjnego „Wadovianów”, znajdują się m.in. dzieje najnowsze Wadowic. Jego prelekcja poświęcona będzie miastu „Anno Domini 1945” – jego sytuacji politycznej, gospodarczej, społecznej i kulturalnej.

Tematyka najnowszego numeru „Wadovianów” jest zróżnicowana. Tekstom poświęconym wizytom głów państwa polskiego w Wadowicach czy katastrofie kolejowej w Świnnej Porębie w 1939 r. towarzyszą artykuły o Karolu Wojtyle seniorze i historii powojennego Andrychowa. Autorzy artykułów przybliżyli także postacie w różny sposób związane z miastem i okolicą – m.in. Jerzego Klugera, mjr. Adama Zygmunta Prylińskiego czy karmelity z Woźnik o. Symplicjusza Bałysa. Interesujące źródło z archiwum Instytutu Pamięci Narodowej – opracowanie historii wsi wadowickiej autorstwa Stanisława Filipka – podał do druku Paweł Glugla. Na łamach pisma czytelnik znajdzie także relacje z projektów muzealnych i wydarzeń kulturalnych, recenzje i omówienia książek oraz adresy bibliograficzne publikacji, które okazały się w latach 2003 i 2019.

Wydawany przez Wadowickie Centrum Kultury rocznik znajduje w prestiżowych humanistycznych bazach naukowych: CEJSH (The Central European Journal of Social Sciences and Humanities), BazHum oraz Index Copernicus.

Podczas spotkania będzie można nabyć „Wadoviana” w atrakcyjnej, promocyjnej cenie.

Niespełniona nadzieja. Witold Adam Czartoryski (1822-1865)

Seminarium Dziewiętnastowieczne, wykład prof. Barbary Obtułowicz, 28 stycznia 2020 r. (IH UJ)

Dr Adam Świątek, koordynator realizowanych w Instytucie Historii UJ seminariów dyskusyjnych, zaprasza na otwarte Seminarium XIX-wieczne, którego gościem będzie dr. hab Barbara Obtułowicz, prof. UP. Prelegentka wygłosi wykład pt. Niespełniona nadzieja. Witold Adam Czartoryski (1822-1865).

Wykład odbędzie się we wtorek 28 stycznia 2020 r. o godz. 15.00 w Instytucie Historii UJ (Kraków, ul. Gołębia 13, sala 17).

dr hab. Barbara Obtułowicz, prof. UP pracuje w Katedrze Historii i Kultury Hiszpańskiego Obszaru Językowego w Instytucie Neofilologii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie, historyk, naukowo zajmująca się historią Hiszpanii w XVIII i XIX w. oraz polsko-hiszpańskimi związkami na przestrzeni dziejów.

Seminarium Dziewiętnastowieczne

W latach 2014-2015 w ramach seminarium realizowany był cykl wykładów pt. „Kształty galicyjskiej tożsamości”. Zaproszeni goście przedstawiali problematykę etnicznej, narodowej, religijnej i społecznej tożsamości na terenie Galicji. Wygłoszone wówczas wykłady zostały opublikowane w postaci artykułów w zeszycie 2 „Prac Historycznych” w 2017 r.

Celem seminariów dyskusyjnych jest integracja środowiska badaczy, studentów i pasjonatów historii XIX w. W ramach seminarium przewidziano cykliczne spotkania ze specjalistami zajmującymi się różnymi aspektami badanego okresu, nie tylko historyków, ale także ekspertów z innych dziedzin. Formuła spotkań przewiduje wykład specjalisty z Uniwersytetu Jagiellońskiego bądź innych krajowych lub zagranicznych ośrodków akademickich, a następnie otwartą dyskusję, w której może wziąć udział każdy ze słuchaczy.

Wokół perspektyw badań nad dziejami II Rzeczypospolitej

Towarzystwo Naukowe Doktorantów Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego serdecznie zaprasza na spotkanie naukowe, w ramach którego dr hab. Janusz Mierzwa, prof. UJ podzieli się ze słuchaczami swoimi refleksjami na temat badań nad dziejami II Rzeczypospolitej.

Spotkanie odbędzie się 14 stycznia 2020 r. o godzinie 18:30 w sali numer 17 w Instytucie Historii UJ.

Dr hab. Janusz Mierzwa pracuje w Zakładzie Historii Polski Najnowszej w Instytucie Historii UJ. Jego zainteresowania badawcze koncentrują się na historii społecznej, gospodarczej i politycznej II Rzeczypospolitej, dziejach polskiej inteligencji w wieku XX, biografistyce i historii administracji państwowej i samorządu terytorialnego w Polsce w XX wieku.

Od kilku lat prof. Mierzwa współpracuje z rocznikiem „Wadoviana” jako recenzent publikowanych na łamach czasopisma artykułów.