Pierwsza książka o wadowickich Żydach

Dzieje_i_kultura_Zydow_w_Wadowicach-B_CMYK

W biurze Muzeum Miejskiego i sekretariacie Wadowickiego Centrum Kultury nabyć można nowość wydawniczą – długo oczekiwaną książkę Katarzyny Iwańskiej Dzieje i kultura Żydów w Wadowicach w latach 1864 – 1945.

Do rąk czytelników trafia publikacja będąca faktycznie pierwszym monograficznym opracowaniem, które tak kompleksowo i szczegółowo przedstawia historię i kulturę społeczności, która w latach 1864 – 1945 wniosła ogromny wkład w rozwój Wadowic. Książka Katarzyny Iwańskiej uzupełnia istotną lukę w badaniach nad historią wadowickich Żydów, które dotąd miały charakter przyczynkarski i koncentrowały się jedynie na wybranych aspektach. W oparciu o dostępne źródła archiwalne i materiały o charakterze wspomnieniowym i statystycznym autorka kreśli więc pełny obraz dziejów Żydów w Wadowicach.

Publikacja składa się z ośmiu rozdziałów zbudowanych tak chronologicznie jak i tematycznie. Książkę otwiera opis początków osadnictwa żydowskiego w Wadowicach, charakterystyka Gminy Wyznaniowej oraz życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego wadowickich Żydów przed I wojną światową. Osobny rozdział poświęciła autorka czynowi zbrojnemu wyznawców religii mojżeszowej w okresie Wielkiej Wojny. Zdecydowanie najwięcej miejsca – co oczywiste ze względu na dostępność materiałów – Katarzyna Iwańska poświęciła dziejom społeczności żydowskiej w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W trzech rozdziałach autorka przedstawiła drobiazgowo wszystkie aspekty życia ludności żydowskiej w mieście w międzywojniu. Scharakteryzowała życie gospodarcze i rolę Żydów w handlu i rzemiośle Wadowic, życie polityczne, w tym ruch chasydzki i syjonistyczny, wreszcie życie społeczne, religijne, kulturalno-oświatowe i sportowe. Wiele miejsca poświęciła Iwańska losom Żydów w okresie okupacji hitlerowskiej – począwszy od opisów getta i nieludzkiej egzystencji jego mieszkańców przez zagładę (1942-1943) i ratunek jaki eksterminowanej ludności żydowskiej nieśli z narażeniem życia Polacy.

Na kartach książki autorka przybliżyła nie tylko biografie przedstawicieli żydowskiej społeczności, ale także opisała najważniejsze miejsca związane z życiem wadowickich Żydów – zarówno istniejące jak i te znane jedynie z fotografii. Znajdziemy więc m.in. opisy miejsc kultu religijnego – zburzonej przez hitlerowców synagogi, Beit Hamidrasz, łaźni, cmentarza żydowskiego, ale także sklepów, restauracji i wyszynków prowadzonych przez Żydów.

Niewątpliwym walorem książki są ilustracje i mapy, ułatwiający poruszanie się w terminologii żydowskiej słownik oraz aneksy, w tym wykaz żydowskich właścicieli sklepów i punktów usługowych z okresu międzywojennego.

Publikacja pozwala nam lepiej zrozumieć fenomen Wadowic. Mamy do czynienia z miastem przepojonym wiarą i kulturą chrześcijańską. Zarazem wydatny wpływ na oblicze Wadowic wywarli jego żydowscy mieszkańcy. Koegzystencja Polaków i Żydów trwała tutaj od drugiej połowy XIX wieku do wybuchu II wojny światowej. Nie brakowało oczywiście napięć pomiędzy obydwoma narodami. Jednak nie zdołały one zdominować codzienności. Ta upływała pod znakiem życzliwego współżycia, którego pięknym symbolem stały się mecze piłki nożnej rozgrywane pomiędzy młodzieżą polską i żydowską (dr hab. Łukasz Tomasz Sroka, prof. UP).

Katarzyna Iwańska, Dzieje i kultura Żydów w Wadowicach w latach 1864-1945, Akademia Ignatianum w Krakowie, Wydawnictwo WAM, Kraków 2016, s. 422 [il.]

oprawa twarda, format: 23,5 x 15,5 cm

 

Z nowości wydawniczych – Kęty. Wokół społeczności. Studia i szkice z dziejów miasta i okolicy

Kęty_Wokół_społeczności

Na rynku wydawniczym pojawiła się nowa publikacja autorstwa pracowników Muzeum im. A. Kłosińskiego w Kętach i zaproszonych do współpracy historyków. Efektem kilkuletnich badań i kwerend archiwalnych jest książka pod redakcją dr Marty Tylzy-Janosz Kęty. Wokół społeczności. Studia i szkice z dziejów miasta i okolicy, zrecenzowana przez fachowe grono naukowe z Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie i Instytutu Pamięci Narodowej. Tom składa się z pięciu artykułów stanowiących przyczynek do dziejów miasta. Dr Andrzej Małysa przybliżył nieznane dotąd kwestie związane z udziałem mieszkańców Kęt i okolicy w powstaniu styczniowym. Tekst jest tym ciekawszy, że historyk oparł go o relacje uczestników zrywu niepodległościowego. Dwa artykuły są autorstwa dr Marty Tylzy-Janosz, dyrektor kęckiego muzeum. W pierwszym scharakteryzowała ona społeczność miasta przełomu XVIII i XIX w. w świetle materiałów metrykalnych rysując obraz Kęt po 1772 r. Drugi tekst tej autorki to studium życia i działalności inż. Stanisława Foxa (1880-1950), dyrektora Browaru z Żywca. Społeczności żydowskiej w Kętach poświęcony jest tekst Renaty Bożek, oparty na analizie ksiąg zawieranych ślubów. Z kolei Joanna Sierenc-Guzdek scharakteryzowała okres formowania się struktur komunistycznego aparatu władzy w Kętach w roku 1945 w świetle dokumentów przechowywanych w bielskim oddziale Archiwum Państwowego w Katowicach.

Recenzentami tomu byli: dr hab. Hubert Hudzio (UP im. KEN w Krakowie), dr Konrad Meus (UP im. KEN w Krakowie), dr Marcin Chorązki (IPN), dr Mateusz Wyżga (UP im. KEN w Krakowie) oraz dr hab. Łukasz Tomasz Sroka, prof. UP (UP im. KEN w Krakowie).

Spis treści

Kazimierz Karolczak, Tytułem wstępu

Podziękowania

Andrzej Małysa, Powstańcy styczniowi z Kęt i okolicy

Marta Tylza-Janosz, Życie i działalność zawodowa inżyniera Stanisława Foxa (1880-1950) browarnika rodem z Kęt

Joanna Sierenc-Guzdek, Zarząd Miejski i Miejska Rada Narodowa w Kętach w 1945 roku w świetle wybranych archiwaliów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej

Marta Tylza-Janosz, Mieszkańcy Kęt przełomu XVIII i XIX w. w świetle ksiąg metrykalnych Parafii pw. św. św. Małgorzaty i Katarzyny w Kętach

Renata Bożek, Zaślubiny w żydowskim okręgu metrykalnym Kęty. Elementy analizy demograficznej na podstawie księgi zaślubin z lat 1877-1931

Noty o autorach

Publikację dedykowano mieszkańcom Kęt z okazji przypadającego w 2017 r. 740-lecia miasta.

Z nowości wydawniczych

W ostatnich miesiącach ukazały się na rynku wydawniczym nowe publikacje, które poszerzają i uzupełniają wiedzę na temat historii szeroko rozumianej ziemi wadowickiej. Szeroko, bo książki traktują zarówno o księstwach oświęcimskim i zatorskim, więc o strukturach państwowych w ramach których Wadowice funkcjonowały do XVI wieku, jak i o kolei kalwaryjskiej, między innymi w czasach galicyjskich gdy miasto były siedzibą władz rozległego powiatu. Publikacje te zasługują na uwagę także przez wzgląd na fakt, że wśród autorów są naukowcy blisko związani z redakcją Wadovianów – wśród nich dr Krzysztof Koźbiał i dr Konrad Meus.

         Zarys_dziejów_kolei_W_KalwariiZarys_dziejów_gminy_Brzeźnica

Staraniem Gminnej Biblioteki Publicznej w Brzeźnicy i dzięki funduszom unijnym wydana została książka pod redakcją prof. Nowakowskiego Zarys dziejów gminy Brzeźnica i Doliny Karpia. W prezentowanej publikacji – pisze w Słowie wstępnym redaktor – znajduje się pięć artykułów prezentujących różne tematy z obszaru dawnej i bardziej współczesnej historii ówczesnych księstw, z położeniem akcentu na sprawy Brzeźnicy i najbliższych okolic. [- -] Publikację otwiera artykuł autorstwa Andrzeja Nowakowskiego, który przed 25 laty, w 1989 r., habilitował się na Wydziale Prawa i Administracji UJ z zakresu ustroju i prawa obu księstw. W swoim artykule, nawiązując do treści rozprawy habilitacyjnej, ukazuje krok po kroku postępujący mimo licznych trudności proces zbliżania się obu księstw do do Korony Polskiej, zarówno w kontekście wewnętrznym, jak również międzynarodowym (na tle stosunków polsko – czeskich). W następnym artykule Krzysztof Koźbiał, również specjalizujący się w tematyce ośięcimsko-zatorskiej, przedstawia osadnictwo oraz infrastrukturę komunikacyjną na obszarze obu księstw w epoce przedrozbiorowej. Grzegorz Wnętrzak, zajmujący się historią Kościoła, omawia rozwój kościelnych struktur (parafii, ich filii i dekanatów) na obszarze księstw, ze szczególnym uwzględnieniem dzisiejszej gminy Brzeźnica. Natomiast Konrad Meus, historyk specjalizujący się w problematyce galicyjskiej, omawia całokształt dziejów Brzeźnicy pod rządami Austrii (1772-1918), charakteryzują rozwój wsi w dobie autonomicznej po 1860 r., w tym także w zakresie życia społeczno-kulturalnego. Opisuje ponadto codzienność i problemy mieszkańców w przededniu Wielkiej Wojny  (1914-1918) oraz podczas jej trwania, a także odradzanie się niepodległego państwa polskiego na tym obszarze pw 1918 r. Końcowy obszerny artykuł napisany przez historyka oświaty Józef Brynkusa prezentuje bujny rozwój dziedzin oświatowych w gminie brzeźnickiej w XX wieku (od okresu międzywojennego dwudziestolecia poprzez okupację niemiecką do początków do Polski Ludowej).

Zarys dziejów gminy Brzeźnica i Doliny Karpia. W 450-rocznicę inkorporacji księstw oświęcimskiego i zatorskiego do Polski (1564-2014), red. A. Nowakowski, Brzeźnica – Kraków 2014, s. 134

oprawa miękka, format 24 cm x 17 cm

Artykuły

Andrzej Nowakowski, Słowo wstępne

Andrzej Nowakowski, Ogólny zarys historyczny księstw oświęcimskiego i zatorskiego oraz etapy ich zbliżenia do Polski (w aspekcie prawnohistorycznym)

Krzysztof Koźbiał, Osadnictwo oraz trakty komunikacyjne na obszarze księstw oświęcimskiego i zatorskiego

Grzegorz Wnętrzak, Parafie i kościoły na terenie ziemi brzeźnickiej. Zarys dziejów sieci parafialnej

Konrad Meus, Brzeźnica w okresie porozbiorowym (1772-1918). Wybrane zagadnienia

Józef Brynkus, Szkolnictwo na ziemi brzeźnickiej w okresie Drugiej Rzeczypospolitej (do 1945 r.). Zarys problematyki

———-

Zarys dziejów kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej na tle dziejów kolei galicyjskiej i małopolskiej. W 130-lecie doprowadzenia kolei do Kalwarii (1884-2014) autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Nowakowskiego to kolejna monografia kolejnictwa w jego naukowym dorobku. Recenzent tej pracy dr hab. Józef Brynkus napisał o autorze, że [- -] udoskonalił sobie własny warsztat badawczy, który śmiało może być traktowany jako wzorcowy dla badaczy zajmujących się problematyką monograficzną. I faktycznie. Po książkach Z dziejów wadowickiej kolei (1887-1999) (Wadowice 1999),  Zarys dziejów kolei w Andrychowie (1887-2000) (Wadowice 2000) oraz Zarys dziejów kolei w regionie nadwiślańskim Spytkowice – Brzeźnica (1884-2000). Przyczynek do dziejów powiatu wadowickiego (Wadowice 2001) prof. Nowakowski zajął się historią kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej. Niewielki węzeł kolejowy, powstały w tym mieście w 1888 roku, przedstawia autor na szerokim tle dziejów kolei galicyjskiej a później małopolskiej (po rok 2014). Wiele miejsca poświęcił okresowi okupacji, w tym tragedii kolejowej w Barwałdzie w listopadzie 1944 roku.

A. Nowakowski, Zarys dziejów kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej na tle dziejów kolei galicyjskiej i małopolskiej. W 130-lecie doprowadzenia kolei do Kalwarii (1884-2014), Rzeszów 2014, s. 176

oprawa miękka, format 23,5 cm x 16,5 cm

Monografia galicyjskich Wadowic

Okładka K. Meus 1

Monografia galicyjskich Wadowicach

Promocja książki dr. Konrada Meusa Wadowice 1772-1914. Studium przypadku miasta galicyjskiego. Spotkanie, na które zaprasza autor publikacji oraz WCK odbędzie się 6 marca 2014 roku o godz. 18.00 w sali kameralnej Wadowickiego Centrum Kultury przy ul. Teatralnej 1.

Autor, dr Konrad Meus jest wieloletnim współpracownikiem „Wadovianów” i autorem licznych artykułów o galicyjskich Wadowicach. Jego książka to publikacja pracy doktorskiej, napisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Kazimierza Karolczaka w Katedrze Historii XIX wieku Instytutu Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. KEN w Krakowie.

Sam autor monografii galicyjskich Wadowic napisał o niej we Wstępie: Książka w sposób monograficzny ukazuje transformację społeczno-gospodarczą Wadowic w okresie przynależności miasta do monarchii habsburskiej. W wielu przypadkach konieczne było odwoływanie się do procesów, które miały charakter ogólnogalicyjski. Dla przykładu wymienię tylko: transformację demograficzną, industrializację, wzrost aktywności społecznej mieszkańców. Tym sposobem na kanwie Wadowic utworzono typowy model średniej wielkości miasta galicyjskiego.

 

„Chłopcy z Zielonych Stawów”

chlopcyzzielonych

Na rynku wydawniczym ukazała się, nakładem wydawnictwa Novae Res z Gdyni, kolejna książka o Wadowicach. Jej autor – Jan Izydor Korzeniowski, opisuje w niej mniej znane oblicze przedwojennego miasteczka, życie i przyjaźń grupy chłopców z Podstawia, leżącego na północnych obrzeżach Wadowic.

Ta prawdziwa opowieść o serdecznej przyjaźni chłopców odrywa od klawiatury i ekranu monitora i przenosi nas w czasy przedwojenne, do wadowickiej wsi Podstawie. Tu rozciągają się szerokie wody stawów, pełne życia, bogatej roślinności, gdzie kłębi się ruchliwa moczarka kanadyjska i widać stojące w nich, pulsujące białością wełniane chmury, jakby świat obrócił się do góry nogami.

Niedaleko, za torami będącymi zarazem granicą, od której ciągnęły się zabudowania wsi Podstawie mieszkał chłopiec nazywany Pigusiem. Był półsierotą i podwójnym kaleką. Zamykany w małej izbie w zimowe dni, siedząc przy zamarzniętym oknie patrzył na wrogi dla niego świat i marzył. Marzenia miał zwyczajne, proste, normalne, tyle że było ich tak wiele: mieć zdrową nogę, niechaj ta sztywność w prawym łokciu ustąpi, niech ręka będzie ręką sprawną a nie kaleką, niech zawsze będą koło niego przyjaciele Ziutek, Jędrek, Franuś-Beczka i Czesiu, żeby nigdy nie rósł na polach pęczak ani kapusta, żeby pies, Cygan, nie był uwiązany, żeby on, Piguś, chodził do szkoły, żeby na stawach mógł pływać, żeby potrafił jaskółki chwytać za ogon, żeby… żeby… żeby zawsze był tak szczęśliwy, jak… w Świętojańską Noc…

Przygody, przyjaźń, dziecięca beztroska i fantazja – tego powinniśmy uczyć nasze dzieci. Szczególnie teraz, kiedy tak wiele czasu spędzają przy komputerach i telewizji, warto im pokazywać ten alternatywny świat! Wierzę, że nie tylko mnie zauroczył klimat tej lektury. Polecam gorąco wszystkim rodzicom, którym zależy na pokazaniu dzieciom, że o wartości człowieka stanowi jego postawa wobec innych ludzi, a nie ilość elektronicznych gadżetów, jakimi się otacza.

Agata Pyka, Wrocław

(od Wydawcy)

„Wadowickie korzenie Karola Wojtyły”

Karol Wojtyła okładka

18 maja 2013 r. na rynku księgarskim ukazało się nowe wydawnictwo Wadowickiego Centrum Kultury – Wadowickie korzenie Karola Wojtyły autorstwa dr Marty Burghardt. Jest to najobszerniejsza jak dotąd książka o wpływie Wadowic na formację duchową przyszłego papieża. Autorka podjęła się próby odtworzenia w sposób możliwie najbardziej kompletny portretu wielkiego Wadowiczanina. Praca oparta jest na zachowanych dokumentach – księgach parafialnych, katalogach, sprawozdaniach i protokołach szkolnych oraz zaświadczeniach urzędowych, relacjach wadowiczan – m.in. kolegów szkolnych Wojtyły: Jerzego Klugera (zm. 2011 r.), Eugeniusza Mroza i Haliny Kwiatkowskiej, analizie bogatej literatury przedmiotu oraz tekstach samego bł. Jana Pawła II.

Urodzona w 1972 r. Marta Burghardt jest absolwentką Wydziału Literatury i Filozofii Libera Università Maria ss. Assunta w Rzymie, gdzie ukończyła również studia podyplomowe w dziedzinie nauk historyczno-artystycznych z wyceną i ochroną dzieł sztuki. Jako filolog Burghardt od lat zajmuje się postacią Wojtyły jako poety i dramaturga. W latach 2001-2005 współpracowała z Centrum Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie. Jest autorem tłumaczeń na język włoski młodzieńczych poezji przyszłego papieża. W 2007 r., nakładem Wydawnictwa św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej ukazała się jej książka pt. Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys. Burghardt opisała w niej przyjaźń jaka w okresie międzywojnia połączyła trzech młodych wadowickich artystów – Wincentego Bałysa, Karola Wojtyłę i Mieczysława Kotlarczyka. Dowodziła w niej [- -] wpływu Wincentego Bałysa na artystyczne dokonania Karola Wojtyły, na ukształtowanie w nim ogólnego pojęcia sztuki oraz na wyczulenie jego wrażliwości na piękno otaczającego świata (z noty od Wydawcy).

img896Wadowickie korzenie Karola Wojtyły to pokłosie rozprawy doktorskiej autorki, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Jacka Popiela, absolwenta wadowickiego liceum z 1973 r., i obronionej na Wydziale Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 2012 r. Pracę recenzowali prof. dr hab. Franciszek Ziejka i prof. dr hab. Jan Ciechowicz.

Promotor rozprawy – prof. Popiel pisał o publikacji: Kiedy parę lat temu objąłem funkcję promotora [- -] pracy poświęconej wadowickim korzeniom Karola Wojtyły, nadzieja towarzysząca prowadzeniu kolejnego przewodu naukowego młodego badacza łączyła się z obawami. Burghardt, absolwentka jednego z włoskich uniwersytetów, nie miała typowego dla polskich doktorantów polonistycznego i kulturoznawczego przygotowania. Jej książka o poezji Wojtyły, opublikowana we Włoszech, utwierdziła mnie jednak w przekonaniu, że mamy do czynienia z badaczką, która posiada duży potencjał naukowy. Kolejne rozdziały pracy o wadowickich latach Karola Wojtyły potwierdzały, że powstaje niezwykle cenna książka, której nikt wcześniej nie napisał i zapewne w przyszłości nie napisze. Burghardt korzystając z dotychczasowych opracowań i wspomnień (za każdym razem poddanych krytycznej ocenie) potrafiła nie tylko wykorzystać wiedzę ostatnich świadków międzywojennej epoki, ale i dotrzeć do nieznanych materiałów. Autorka dotarła m.in. do niepublikowanych Kronik, ilustrujących niepowtarzalną tradycję teatralną Wadowic pierwszych dziesięcioleci ubiegłego wieku. Rzetelnie scharakteryzowała skalę oddziaływania na Wojtyłę i wadowickie środowisko, pisarzy, malarzy i rzeźbiarzy znajdujących się w kręgu Emila Zegadłowicza i grupy „Czartak”. Efektem naukowych badań jest niezwykle interesująca książka, której bohaterem jest przede wszystkim Karol Wojtyła. Ale bohaterami jej pracy są również wadowiczanie i Wadowice wraz z okolicznymi miejscowościami, rzeka Skawa i niepowtarzalny krajobraz – miejsca i środowiska, które uformowały Karola Wojtyłę, dziś Błogosławionego Jana Pawła II.

Z kolei recenzent Wadowickich korzeni Karola Wojtyły, prof dr hab. Franciszek Ziejka, pisał o imponującej erudycji, dojrzałości ujęcia i badawczej dociekliwości Autorki, która [- -] pokazuje prawdziwy kunszt nie tylko w prezentacji zgromadzonych w wielkiej liczbie materiałów, ale – co ważniejsze – w analizie owych materiałów. Starając się zachować rzadko spotykany w piśmiennictwie poświęconym Janowi Pawłowi II obiektywizm, wiele razy prostuje obiegowe sądy, przywraca właściwy wymiar sprawom z pierwszego okresu życia przyszłego Papieża. Autorka postanowiła dotrzeć do wadowickich korzeni papieża poprzez stworzenie możliwie pełnej panoramy miasta, w którym przyszedł na świat i w którym spędził pierwsze 18 lat swojego życia. Panorama to niezwykła, ułożona metodą mozaikową, dzięki której to metodzie kolejne obrazy nie zachodzą na siebie, ale wzajem się dopełniają, tworząc dzieło błyszczące coraz to innymi kolorami.

Patronat honorowy nad publikacją objął kardynał Stanisław Dziwisz, Metropolita Krakowski oraz Ewa Filipiak, burmistrz Wadowic.

Książka jest dostępna do nabycia w Muzeum Miejskim w Wadowicach i w dobrych księgarniach.