Życie codzienne w staropolskich Wadowicach

plakat-wutw_tomasz-graff

W czwartek 9 kwietnia w ramach Wadowickiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku prelekcję  „Życie codzienne w staropolskim mieście na przykładzie Wadowic i Krakowa” wygłosił historyk i wykładowca z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, dr Tomasz Graff. Prelegent w swej barwnej opowieści przeniósł słuchaczy w epokę późnego średniowiecza i początki doby nowożytności do miasteczka nad Skawą. Zgromadzeni w sali kameralnej Wadowickiego Centrum Kultury mogli dowiedzieć się jak funkcjonowało prawo magdeburskie, na którym lokowano miasto, czego dotyczyły ówczesne pozwy sądowe i jakie zapadały wyroki wobec grasujących po bezdrożach Ziemi Wadowickiej złoczyńcach. Równie ciekawie prelegent opowiadał o codzienności życia w okresie staropolskim, działalności cechów rzemieślniczych, wadowickim browarnictwie, zwyczajach mieszczan i ich często beznadziejnej walce z epidemiami. Jako znany ekspert i badacz biografii Marcina Wadowity przedstawił kolejne, dotąd nieznane fakty z jego życia i działalności naukowej.

Dr Tomasz Graff, od lat związany z redakcją „Wadovianów”, jest zastępcą dyrektora Instytutu Historii Sztuki i Kultury i adiunktem w Katedrze Dziejów Kultury na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Zajmuje się historią Kościoła w Polsce w okresie późnośredniowiecznych soborów, kulturą staropolską i dziejami Wadowic. Jest autorem licznych artykułów i publikacji, m.in. Episkopat monarchii jagiellońskiej w dobie soborów powszechnych XV wieku (Kraków 2008), Kościół w Polsce wobec konfliktu z zakonem krzyżackim w XV wieku. Studium z dziejów kultury politycznej polskiego episkopatu (Kraków 2010) oraz współautorem komentarza do ostatniej księgi Annales Jana Długosza.

Z nowości wydawniczych

W ostatnich miesiącach ukazały się na rynku wydawniczym nowe publikacje, które poszerzają i uzupełniają wiedzę na temat historii szeroko rozumianej ziemi wadowickiej. Szeroko, bo książki traktują zarówno o księstwach oświęcimskim i zatorskim, więc o strukturach państwowych w ramach których Wadowice funkcjonowały do XVI wieku, jak i o kolei kalwaryjskiej, między innymi w czasach galicyjskich gdy miasto były siedzibą władz rozległego powiatu. Publikacje te zasługują na uwagę także przez wzgląd na fakt, że wśród autorów są naukowcy blisko związani z redakcją „Wadovianów” – wśród nich dr Krzysztof Koźbiał i dr Konrad Meus.

Staraniem Gminnej Biblioteki Publicznej w Brzeźnicy i dzięki funduszom unijnym wydana została książka pod redakcją prof. Nowakowskiego Zarys dziejów gminy Brzeźnica i Doliny Karpia. W prezentowanej publikacji – pisze w Słowie wstępnym redaktor – znajduje się pięć artykułów prezentujących różne tematy z obszaru dawnej i bardziej współczesnej historii ówczesnych księstw, z położeniem akcentu na sprawy Brzeźnicy i najbliższych okolic. [- -] Publikację otwiera artykuł autorstwa Andrzeja Nowakowskiego, który przed 25 laty, w 1989 r., habilitował się na Wydziale Prawa i Administracji UJ z zakresu ustroju i prawa obu księstw. W swoim artykule, nawiązując do treści rozprawy habilitacyjnej, ukazuje krok po kroku postępujący mimo licznych trudności proces zbliżania się obu księstw do do Korony Polskiej, zarówno w kontekście wewnętrznym, jak również międzynarodowym (na tle stosunków polsko – czeskich). W następnym artykule Krzysztof Koźbiał, również specjalizujący się w tematyce ośięcimsko-zatorskiej, przedstawia osadnictwo oraz infrastrukturę komunikacyjną na obszarze obu księstw w epoce przedrozbiorowej. Grzegorz Wnętrzak, zajmujący się historią Kościoła, omawia rozwój kościelnych struktur (parafii, ich filii i dekanatów) na obszarze księstw, ze szczególnym uwzględnieniem dzisiejszej gminy Brzeźnica. Natomiast Konrad Meus, historyk specjalizujący się w problematyce galicyjskiej, omawia całokształt dziejów Brzeźnicy pod rządami Austrii (1772-1918), charakteryzują rozwój wsi w dobie autonomicznej po 1860 r., w tym także w zakresie życia społeczno-kulturalnego. Opisuje ponadto codzienność i problemy mieszkańców w przededniu Wielkiej Wojny  (1914-1918) oraz podczas jej trwania, a także odradzanie się niepodległego państwa polskiego na tym obszarze pw 1918 r. Końcowy obszerny artykuł napisany przez historyka oświaty Józef Brynkusa prezentuje bujny rozwój dziedzin oświatowych w gminie brzeźnickiej w XX wieku (od okresu międzywojennego dwudziestolecia poprzez okupację niemiecką do początków do Polski Ludowej).

Zarys dziejów gminy Brzeźnica i Doliny Karpia. W 450-rocznicę inkorporacji księstw oświęcimskiego i zatorskiego do Polski (1564-2014), red. A. Nowakowski, Brzeźnica – Kraków 2014, s. 134

oprawa miękka, format 24 cm x 17 cm

Artykuły

Andrzej Nowakowski, Słowo wstępne

Andrzej Nowakowski, Ogólny zarys historyczny księstw oświęcimskiego i zatorskiego oraz etapy ich zbliżenia do Polski (w aspekcie prawnohistorycznym)

Krzysztof Koźbiał, Osadnictwo oraz trakty komunikacyjne na obszarze księstw oświęcimskiego i zatorskiego

Grzegorz Wnętrzak, Parafie i kościoły na terenie ziemi brzeźnickiej. Zarys dziejów sieci parafialnej

Konrad Meus, Brzeźnica w okresie porozbiorowym (1772-1918). Wybrane zagadnienia

Józef Brynkus, Szkolnictwo na ziemi brzeźnickiej w okresie Drugiej Rzeczypospolitej (do 1945 r.). Zarys problematyki

———-

Zarys dziejów kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej na tle dziejów kolei galicyjskiej i małopolskiej. W 130-lecie doprowadzenia kolei do Kalwarii (1884-2014) autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Nowakowskiego to kolejna monografia kolejnictwa w jego naukowym dorobku. Recenzent tej pracy dr hab. Józef Brynkus napisał o autorze, że [- -] udoskonalił sobie własny warsztat badawczy, który śmiało może być traktowany jako wzorcowy dla badaczy zajmujących się problematyką monograficzną. I faktycznie. Po książkach Z dziejów wadowickiej kolei (1887-1999) (Wadowice 1999),  Zarys dziejów kolei w Andrychowie (1887-2000) (Wadowice 2000) oraz Zarys dziejów kolei w regionie nadwiślańskim Spytkowice – Brzeźnica (1884-2000). Przyczynek do dziejów powiatu wadowickiego (Wadowice 2001) prof. Nowakowski zajął się historią kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej. Niewielki węzeł kolejowy, powstały w tym mieście w 1888 roku, przedstawia autor na szerokim tle dziejów kolei galicyjskiej a później małopolskiej (po rok 2014). Wiele miejsca poświęcił okresowi okupacji, w tym tragedii kolejowej w Barwałdzie w listopadzie 1944 roku.

A. Nowakowski, Zarys dziejów kolei w Kalwarii Zebrzydowskiej na tle dziejów kolei galicyjskiej i małopolskiej. W 130-lecie doprowadzenia kolei do Kalwarii (1884-2014), Rzeszów 2014, s. 176

oprawa miękka, format 23,5 cm x 16,5 cm

Najnowsze „Wadoviana” już w sprzedaży!

okładka

Do sprzedaży trafił najnowszy, 16. już numer „Wadovian. Przeglądu historyczno-kulturalnego”. Rocznik, wydawany przez Wadowickie Centrum Kultury, obecnie posiada już status czasopisma naukowego.

Gruntowna reorganizacja, jaką nasze czasopismo przeszło na przestrzeni ostatnich dwóch lat, przyniosła sukces w postaci wpisu „Wadovian” na prestiżową ministerialną listę punktowanych czasopism naukowych. Dzięki temu publikowane na łamach rocznika artykuły są zaliczane do dorobku naukowego ich autorów .  Wyrazem zmian, jakie towarzyszą „Wadovianom” w ostatnich latach jest m.in. nowa forma okładki.

O czym można przeczytać w najnowszych „Wadovianach”?

Podobnie jak w numerze poprzednim, rocznik podzielony został na dwie części: naukową, zawierającą recenzowane rozprawy i artykuły oraz popularnonaukową, gdzie obok relacji z wydarzeń minionego roku swoje miejsce znalazły m.in. wspomnienia o zmarłych wadowiczanach i recenzje nowości wydawniczych. W części pierwszej znalazło się siedem rozpraw naukowych, recenzowanych i pozytywnie zaopiniowanych przez 13 recenzentów. Czytelnika z pewnością zainteresuje m.in. historia Matysa Pieniążka, XVI-wiecznego wadowickiego piwowara, który zdobył rozgłos w Krakowie (Tomasz Graff, Sławomir Dryja, Matys Pieniążek. Wadowiczanin, piwowar krakowski z XVI wieku), kontynuacja cyklu Ojcowie założyciele nowoczesnych Wadowic, w której Konrad Meus  scharakteryzował postać Stanisława Łazarskiego oraz przyczynek do dziejów posługi sióstr nazaretanek w szpitalu wadowickim autorstwa s. Danuty Kozieł, archiwistki Krakowskiej Prowincji Zgromadzenia Sióstr Najświętszej Rodziny z Nazaretu. W oparciu o badania archeologiczne scharakteryzowana została architektura dworu w Graboszycach (Sławomir Dryja, Stanisław Sławiński, Dwór w Graboszycach k. Zatora w świetle najnowszych badań – dwie pierwsze fazy budowy (XV-XVII w.)), a owocem badań prowadzonych nad Skawą jest artykuł poświęcony wpływowi przebiegu rzeki na osadnictwo w okolicach Wadowic (Karol Witkowski, Grzegorz Wysmołek, Wpływ wielonurtowej Skawy na działalność człowieka w dnie doliny). Na uwagę z pewnością zasługuje również tekst Michała Siwca-Cielebona, w którym zajmuje się obecnością wojska w społeczności Wadowic u progu II wojny światowej. Poza tym zapoczątkowane zostały dwa nowe cykle artykułów: Przed obliczem wadowickiej Temidy autorstwa Marcina Witkowskiego oraz ciekawostki geologiczne, opisywane przez prof. Janusza Kotlarczyka w oparciu o archiwalne mapy i zapomniane odkrycia. W najnowszym numerze znalazły się też wspomnienia o zmarłych: Atessie Rudel-Zegadłowicz, córce Emila Zegadłowicza oraz Tomaszu Maczudze, autorze licznych artykułów ukazujących się w „Wadovianach”.

Publikację można zakupić w Muzeum Miejskim, sekretariacie WCK, kasie Kina Centrum oraz w wadowickich księgarniach. Najnowszy numer „Wadovian” jest również dostępny w wersji elektronicznej na stronie internetowej rocznika pod adresem wadoviana.eu.

„Wadowickie korzenie Karola Wojtyły”

18 maja 2013 r. na rynku księgarskim ukazało się nowe wydawnictwo Wadowickiego Centrum Kultury – Wadowickie korzenie Karola Wojtyły autorstwa dr Marty Burghardt. Jest to najobszerniejsza jak dotąd książka o wpływie Wadowic na formację duchową przyszłego papieża. Autorka podjęła się próby odtworzenia w sposób możliwie najbardziej kompletny portretu wielkiego Wadowiczanina. Praca oparta jest na zachowanych dokumentach – księgach parafialnych, katalogach, sprawozdaniach i protokołach szkolnych oraz zaświadczeniach urzędowych, relacjach wadowiczan – m.in. kolegów szkolnych Wojtyły: Jerzego Klugera (zm. 2011 r.), Eugeniusza Mroza i Haliny Kwiatkowskiej, analizie bogatej literatury przedmiotu oraz tekstach samego bł. Jana Pawła II.

Urodzona w 1972 r. Marta Burghardt jest absolwentką Wydziału Literatury i Filozofii Libera Università Maria ss. Assunta w Rzymie, gdzie ukończyła również studia podyplomowe w dziedzinie nauk historyczno-artystycznych z wyceną i ochroną dzieł sztuki. Jako filolog Burghardt od lat zajmuje się postacią Wojtyły jako poety i dramaturga. W latach 2001-2005 współpracowała z Centrum Dokumentacji i Studium Pontyfikatu Jana Pawła II w Rzymie. Jest autorem tłumaczeń na język włoski młodzieńczych poezji przyszłego papieża. W 2007 r., nakładem Wydawnictwa św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej ukazała się jej książka pt. Nieznany przyjaciel Karola Wojtyły. Wincenty Bałys. Burghardt opisała w niej przyjaźń jaka w okresie międzywojnia połączyła trzech młodych wadowickich artystów – Wincentego Bałysa, Karola Wojtyłę i Mieczysława Kotlarczyka. Dowodziła w niej [- -] wpływu Wincentego Bałysa na artystyczne dokonania Karola Wojtyły, na ukształtowanie w nim ogólnego pojęcia sztuki oraz na wyczulenie jego wrażliwości na piękno otaczającego świata (z noty od Wydawcy).

Wadowickie korzenie Karola Wojtyły to pokłosie rozprawy doktorskiej autorki, napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Jacka Popiela, absolwenta wadowickiego liceum z 1973 r., i obronionej na Wydziale Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w 2012 r. Pracę recenzowali prof. dr hab. Franciszek Ziejka i prof. dr hab. Jan Ciechowicz.

Promotor rozprawy – prof. Popiel pisał o publikacji: Kiedy parę lat temu objąłem funkcję promotora [- -] pracy poświęconej wadowickim korzeniom Karola Wojtyły, nadzieja towarzysząca prowadzeniu kolejnego przewodu naukowego młodego badacza łączyła się z obawami. Burghardt, absolwentka jednego z włoskich uniwersytetów, nie miała typowego dla polskich doktorantów polonistycznego i kulturoznawczego przygotowania. Jej książka o poezji Wojtyły, opublikowana we Włoszech, utwierdziła mnie jednak w przekonaniu, że mamy do czynienia z badaczką, która posiada duży potencjał naukowy. Kolejne rozdziały pracy o wadowickich latach Karola Wojtyły potwierdzały, że powstaje niezwykle cenna książka, której nikt wcześniej nie napisał i zapewne w przyszłości nie napisze. Burghardt korzystając z dotychczasowych opracowań i wspomnień (za każdym razem poddanych krytycznej ocenie) potrafiła nie tylko wykorzystać wiedzę ostatnich świadków międzywojennej epoki, ale i dotrzeć do nieznanych materiałów. Autorka dotarła m.in. do niepublikowanych Kronik, ilustrujących niepowtarzalną tradycję teatralną Wadowic pierwszych dziesięcioleci ubiegłego wieku. Rzetelnie scharakteryzowała skalę oddziaływania na Wojtyłę i wadowickie środowisko, pisarzy, malarzy i rzeźbiarzy znajdujących się w kręgu Emila Zegadłowicza i grupy „Czartak”. Efektem naukowych badań jest niezwykle interesująca książka, której bohaterem jest przede wszystkim Karol Wojtyła. Ale bohaterami jej pracy są również wadowiczanie i Wadowice wraz z okolicznymi miejscowościami, rzeka Skawa i niepowtarzalny krajobraz – miejsca i środowiska, które uformowały Karola Wojtyłę, dziś Błogosławionego Jana Pawła II.

Z kolei recenzent Wadowickich korzeni Karola Wojtyły, prof dr hab. Franciszek Ziejka, pisał o imponującej erudycji, dojrzałości ujęcia i badawczej dociekliwości Autorki, która [- -] pokazuje prawdziwy kunszt nie tylko w prezentacji zgromadzonych w wielkiej liczbie materiałów, ale – co ważniejsze – w analizie owych materiałów. Starając się zachować rzadko spotykany w piśmiennictwie poświęconym Janowi Pawłowi II obiektywizm, wiele razy prostuje obiegowe sądy, przywraca właściwy wymiar sprawom z pierwszego okresu życia przyszłego Papieża. Autorka postanowiła dotrzeć do wadowickich korzeni papieża poprzez stworzenie możliwie pełnej panoramy miasta, w którym przyszedł na świat i w którym spędził pierwsze 18 lat swojego życia. Panorama to niezwykła, ułożona metodą mozaikową, dzięki której to metodzie kolejne obrazy nie zachodzą na siebie, ale wzajem się dopełniają, tworząc dzieło błyszczące coraz to innymi kolorami.

Patronat honorowy nad publikacją objął kardynał Stanisław Dziwisz, Metropolita Krakowski oraz Ewa Filipiak, burmistrz Wadowic.

Książka jest dostępna do nabycia w Muzeum Miejskim w Wadowicach i w dobrych księgarniach.

Sukces „Wokół Wadovian”

W piątek, 1 marca 2013 r. w Wadowickim Centrum Kultury odbyło się spotkanie Wokół „Wadovian”, promujące najnowszy, piętnasty numer „Przeglądu historyczno-kulturalnego Wadoviana”. W sali kameralnej zebrało się ponad sześćdziesięcioosobowe grono czytelników i sympatyków czasopisma. Redaktor naczelny, Piotr Wyrobiec przypomniał krótko historię „Wadovian”, w których w ciągu minionych piętnastu lat ukazało się już 226 artykułów a publikowało w nich 85 autorów.

Motywem przewodnim spotkania były materiały źródło dotyczące historii Wadowic i wadowiczan znajdujące się w zasobach archiwów polskich, austriackich i ukraińskich.

Jako pierwszy prelekcję wygłosił dr Tomasz Graff z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II, przybliżając nieznane dotąd źródła do biografii Marcina Wadowity. Przedstawił m.in. nieznany portret akademika rodem z Wadowic, wiszący w krużgankach karmelitańskich na Piasku w Krakowie czy wpis do księgi z 1603 r., w której Wadowitę odnotowano z tytułem kanonika św. Anny. Kolejny wykład wygłosił kierownik oświęcimskiego oddziału Archiwum Państwowego w Katowicach, Paweł Hudzik, który na ponad dwustu slajdach przedstawił wadowiana z zasobu archiwum w Oświęcimiu. Wśród nich protokoły z posiedzeń Miejskiej i Powiatowej Rady Narodowej w Wadowicach, pieczęcie miejskie oraz pieczęcie różnych instytucji, m.in. straży pożarnej. Dr Konrad Meus z Uniwersytetu Pedagogicznego scharakteryzował pokrótce materiały dotyczące Wadowic, które znajdują się w archiwach zagranicznych – w Wiedniu i we Lwowie. Wśród ciekawostek wymienił bardzo szczegółowe wojskowe mapy austriackie, uwzględniające nachylenie terenu, dzięki którym można dzisiaj odtworzyć nawet wiejskie trakty w XIX i w początkach XX wieku. Jako wystąpił Marcin Witkowski opowiadając o Domowej Książce Meldunkowej z ul. Kościelnej 6, dzięki której można odtworzyć dzieje przedwojennych wadowickich rodzin. Jako przykład możliwości jakie daje to źródło, prelegent przedstawił tragiczną historię żydowskiej rodziny Korngutów.

Piątkowy sukces  skłania ku idei aby spotkania Wokół „Wadovian” stały się cykliczne.