Monte Cassino – Ankona – Bolonia – mieszkańcy ziemi wadowickiej w kampanii włoskiej 1943 – 1945

Siedemdziesiąt cztery lata temu, 18 lipca 1944 r. w godzinach popołudniowych żołnierze z dowodzonego przez gen. Władysława Andersa 2. Korpusu Polskiego wkroczyli do Ankony. Zdobycie tego adriatyckiego portu umożliwiło dalsze operacje militarne przeciwko Niemcom we Włoszech, ale przede wszystkim było samodzielną operacją zrealizowaną przez polską armię, która miała za sobą niedawne zwycięstwo pod Monte Cassino. Plan zdobycia Ankony opracował sztab gen. Andersa, któremu w jego realizacji podlegały jednostki brytyjskie (7 pułk huzarów) i włoskie (2 Brygada).

Zanim doszło do walk o samą Ankonę oddziały 2 Korpusu Polskiego prowadziły pościg za wycofującą się niemiecką 278 Dywizją Piechoty zdobywając kolejno: Loreto, Recanati, Castelfidardo i Osimo. W trwających na przełomie czerwca i lipca 1944 r. walkach z Niemcami główną rolę odegrały 3 Dywizja Strzelców Karpackich gen. Bronisława Ducha i 5 Kresowa Dywizja Piechoty gen. Nikodema Sulika. Piechotę wspierała 2 Brygada Pancerna gen. Bronisława Rakowskiego.

Włoska epopeja polskich żołnierzy rozpoczęła się w grudniu 1943 r. Jednostki 2 Korpusu Polskiego walczyły o Monte Cassino i Piedimonte, nad Adriatykiem i w Apeninach. kończąc swój bojowy szlak zdobyciem Bolonii w kwietniu 1945 r.

Wśród żołnierzy 2 Korpusu byli również mieszkańcy przedwojennego powiatu wadowickiego, żołnierze 12 pułku piechoty oraz uczniowie i absolwenci wadowickiego gimnazjum. Korzystając z okazji rocznicy zdobycia Ankony chcemy przypomnieć nazwiska tych, którzy walczyli w kampanii włoskiej 1943 – 1945. Tych którym dane było przeżyć wojnę oraz Tych, którym w Italii przyszło umrzeć.

Maksymilian Babiński (1914 – 1986), urodzony w Wieprzu, starszy strzelec, kierowca w 18. Lwowskim Batalionie Strzelców (7 Lwowski BP), uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 20.06.1986 r. w Andrychowie.

Władysław Zbigniew Balon (1917 – 1996), urodzony w Białej, absolwent gimnazjum w Wadowicach (1935 r.), w okresie walk we Włoszech w stopniu porucznika, 4. Pułk Pancerny „Skorpion” (2 Warszawska Brygada Pancerna) – walczył pod Monte Cassino, nad Adriatykiem, w Apeninach i w bitwie o Bolonię, odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy, w 1990 r. awansowany do stopnia majora WP, zmarł 27.09.1996 r. w Londynie. Na łamach rocznika „Wadoviana” ukazały się jego wspomnienia i poezje.

Antoni Byrski (1912 – 1944), urodzony w Kaczynie, starszy strzelec, zginął 17.05.1944 r. pod Monte Cassino.

Benedykt Chmiel (1919 – 1988), urodzony w Andrychowie, podporucznik, komandos 2 Brygada Pancerna, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 25.08.1988 r. w USA.

Adam Chrapkiewicz (1914 – 1983), urodzony w Sułkowicach, major, oficer sztabowy w 3 Dywizji Strzelców Karpackich, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy, zmarł w Wielkiej Brytanii.

Tadeusz Czupryński (1920 – 1944), urodzony w Zatorze, absolwent gimnazjum w Wadowicach (1938 r., klasa Karola Wojtyły), podporucznik, 11 Pułk Artylerii Ciężkiej, zginął 31.07.1944 r., pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Józef Drożdż (1916 – 1946), urodzony w Palczy, saper, 2 Warszawska Dywizja Pancerna, zmarł 2 (3 ?).05.1946 r., pochowany na cmentarzu polskim w Bolonii.

Kazimierz Dzięciołowski (1922 – 1944), urodzony w Spytkowicach, podporucznik, zginął 1.09.1944 r., pochowany na cmentarzu w Bolonii.

Beniamin Frosztęga (1910 – 1944), urodzony w Izdebniku, plutonowy, działonowy w 5 baterii 2 Karpackiego Pułku Artylerii Lekkiej, zginął 18.05.1944 r. pod Monte Cassino („rażony odłamkami eksplodującego własnego pocisku”).

Stefan (Szczepan) Gąsiorek (1894 – 1945), ksiądz, urodzony w Koszarawie, absolwent wadowickiego gimnazjum (1913 r.), kapelan 5 Polowego Szpitala Ewakuacyjnego, zginął 11.09.1945 r. w wypadku samochodowym, pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Marian Goch (1919 – ?), urodzony w Andrychowie, kapral, 6 batalion 3 Dywizji Strzelców Karpackich, uczestnik bitwy o Monte Cassino, zmarł w Argentynie.

Franciszek Gustafiak (1911 – 1972), urodzony w Andrychowie, kierowca, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 23.09.1972 r. w Andrychowie.

Feliks Jazurek (1910 – 1989), urodzony w Siedlcach, mąż Janiny Pitułej z Wadowic, dowódca plutonu łączności, ciężko ranny w bitwie pod Monte Cassino, zmarł 16.04.1989 r. w Andrychowie.

Władysław Jończy (1900 – 1975), urodzony w Wieprzu, strzelec, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 19.12.1975 r. w Zagórniku.

Jan Kasperek (1906 – 1985), urodzony w Wieprzu, dowódca drużyny samochodowej w 5. Kresowej Dywizji Piechoty, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 14.06.1985 r. w Andrychowie.

Jerzy Kluger (1921 – 2011), urodzony w Krakowie, absolwent wadowickiego gimnazjum (1938 r., klasa Karola Wojtyły), kapitan artylerii, Pierwszy Pułk Pomiarów Artyleryjskich, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 13.12.2011 w Rzymie.

Antoni Kostka (1916 – 1995), urodzony w Andrychowie, plutonowy, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 3.02.1995 r. w Warszawie (pochowany w Andrychowie).

Franciszek Marek (1900 – 1991), urodzony w Sułkowicach, żołnierz 2 Korpusu, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 9.03.1991 r. w Kanadzie.

Stefan Marszałek (1909 – 1945), urodzony w Izdebniku, plutonowy, 3 Batalion Saperów, zmarł 31.07.1945 r., pochowany na cmentarzu polskim w Bolonii.

Stanisław Maślona (1897 – 1946), urodzony w Ryczowie, kapral, zmarł 28.03.1946 r., pochowany na cmentarzu polskim w Casamassima/Apulia.

Jan Matuszkiewicz (1923 – 1944), urodzony w Andrychowie, kapral, 2 batalion 3. Dywizji Strzelców Karpackich, zginął 5.07.1944 r. pod Osimo, pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Julian Mikołajczyk (1920 – 1944), urodzony w Śleszowicach, starszy ułan, zginął 17.05.1944 r. pod Monte Cassino.

Józef Miodoński (1918 – ?), urodzony w Krakowie, plutonowy, 5 Kresowa Dywizja Piechoty, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 15.07.?.

Jan Morek (1908 – 1944), urodzony w Przytkowicach, strzelec, zginął 27.08.1944 r., pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Józef Moskała (1904 – 1959), urodzony w Barwałdzie Średnim, kapral, pod Monte Cassino w 386. plutonie łączności, zmarł 23.08.1959 r. w Rzykach.

Franciszek Niedziółka (1914 – 1980), urodzony w Roczynach, podporucznik, 3 Dywizja Strzelców Karpackich, odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy, zmarł 14.07.1980 r. w Kanadzie.

Franciszek Pająk (1905 – 1990), urodzony w Roczynach, plutonowy, 2 batalion 1 Brygady Strzelców Karpackich (3 DSK), uczestnik bitwy pod Monte Cassino, zmarł 1.04.1990 r. w Andrychowie.

Michał Pieczara (1906 – 1944), urodzony w Zatorze, plutonowy, zginął 17.05.1944 r. pod Monte Cassino.

Jan Pikoń (1913 – 1992), urodzony w Roczynach, 18 Lwowski Batalion Strzelców (7 Lwowski BP), wzięty do niewoli podczas krwawych walk o wzgórze „Widmo” pod Monte Cassino, wyzwolony przez Amerykanów, zmarł 7.04.1992 r. w Roczynach.

Jan Powroźnik (1916 – 1991), urodzony w Andrychowie, porucznik, 2 Korpus, uczestnik bitwy pod Monte Cassino, odznaczony orderem Virtuti Militari, zmarł 11.10.1991 r. w Wielkiej Brytanii.

Bronisław Praciak (1923 – 1995), urodzony w Andrychowie, kapral, uczestnik bitwy pod Monte Cassino – szczególnie zasłużony w walkach o wzgórze „593”, odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy, zmarł 5.01.1995 r. w Australii.

Jan Ramenda (1908 – 1944), urodzony w Choczni, starszy strzelec, zginął 15.03.1944 r. pod Monte Cassino.

Stanisław Smaza (1901 – 1944), urodzony w Zagórniku, starszy sierżant, 17 Lwowski Batalion Strzelców (7 Lwowska BP), zginął 17.05.1944 r. pod Monte Cassino podczas walk o wzgórze San Angelo, pochowany na cmentarzu polskim na Monte Cassino.

Tadeusz Starzyk (1912 – 1944), urodzony w Ponikwi, uczeń wadowickiego gimnazjum w latach 1924 – 1932, podporucznik, 3 Batalion Strzelców, zginął 18.11.1944 r., pochowany na cmentarzu Bolonii.

Ludomir Mieczysław Tarkowski (1897 – 1944), urodzony w Działoszycach, komendant powiatowego PW w Wadowicach, major, zginął 22.05.1944 r. pod Monte Cassino, pochowany na polskim cmentarzu na Monte Cassino.

Włodzimierz Wcisło (1919 – 1944), urodzony w Choczni, strzelec, zginął 29.8.1944 r. w pożarze samochodu w Ankonie, pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Wyrobisz Julian (1914 – 1944), urodzony w Wadowicach, kapral, 18 Lwowski Batalion Strzelców (7 Lwowska BP), zginął 29.08.1944 r., pochowany na cmentarzu polskim w Loreto.

Antoni Zacny (1896 – 1967), urodzony w Nidku, starszy sierżant, kompania sanitarna, uczestnik walk o Monte Cassino, zmarł 23.02.1967 r. w Nidku.

Julian Zawiła (1908 – 1944), urodzony w Jaroszowicach, kapral, zginął 12.05.1944 r. pod Monte Cassino.

Cześć Ich Pamięci!

Na zdjęciu: kpt. Anastazy Łukianiec z Samodzielnej 2. Brygady Pancernej na tle Ankony i zatoki  (lipiec 1944 r.), Archiwum Fotograficzne Tadeusza Szumańskiego; Zbiory NAC 

(Marcin Witkowski)

Już jest! Najnowszy numer rocznika ”Wadoviana” na półkach księgarskich i w sieci

Okładka_19

Ukazał się kolejny, dziewiętnasty numer rocznika naukowego ”Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”.

Od dzisiaj nowy numer dostępny jest w biurze Muzeum Miejskiego, sekretariacie Wadowickiego Centrum Kultury i wadowickich księgarniach. Można również pobrać wersję elektroniczną pisma na stronie wadoviana.eu.

Na łamach ”Wadovian” znalazło się siedem rozpraw i artykułów naukowych, które zostały pozytywnie zaopiniowane przez grono recenzentów z Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Pedagogicznego, Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie i Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Oświęcimiu oraz pracowników krakowskiego IPN. Tematyka zarówno rozpraw jak i tekstów nierecenzowanych, obejmuje szerokie spektrum zagadnień. Na kartach ”Wadovian” czytelnik znajdzie dwa ciekawe artykuły dotyczące funkcjonowania komunistycznego aparatu represji na ziemi wadowickiej – w tym analizę wyjątkowego dokumentu jakim jest raport Służby Bezpieczeństwa dotyczący sytuacji wadowickiego Kościoła w 1960 r. Równie interesujący jest przyczynek do dziejów obozu jeńców, który funkcjonował w naszym mieście w latach 1918-1921 oraz nieznana historia ciotki Karola Wojtyły – Stefanii. Kilka tekstów tematycznie nawiązuje do obchodzonego w 2016 r. jubileuszu 150-lecia wadowickiego gimnazjum i liceum.

W mijającym roku grono członków Rady Naukowej ”Wadovian” uległo dalszemu umiędzynarodowieniu – zaproszenie do współpracy przyjęli bowiem dwaj wybitni badacze dziejów XIX-wiecznej Galicji – dr Torsten Lorenz z Uniwersytetu Karola w Pradze oraz doc. dr Marian Mudryj z Uniwersytetu Narodowego im. Iwana Franki we Lwowie. Wraz z prof. Tadeuszem Bujnickim, prof. dr. hab. Henrykiem Czubałą, dr. Tomaszem Ratajczakiem, dr. hab. Zdzisławem Zblewskim i prof. dr. hab. Aloisem Woldanem z Institut für Slawistik Uniwersytetu w Wiedniu czuwają oni nad doborem artykułów i naukowym obliczem pisma.

Rocznik stale ugruntowuje swoją pozycję w środowisku naukowym o czym najlepiej świadczą nowe nazwiska publikujących autorów oraz powiększające się grono recenzentów. Od 2013 r. „Wadoviana”, znajdują się na ministerialnej liście czasopism naukowych, otrzymały 4 punkty stając się jednym z najwyżej punktowanych pism regionalistycznych w Polsce. Rocznik znajduje się w prestiżowej bazie czasopism CEJSH (The Central European Journal of Social Sciences and Humanities), indeksowany jest również w innych humanistycznych bazach naukowych – Index Copernicus Journal Master List czy BazHum.

Zapraszamy do lektury!

NOC MUZEÓW 2016 – moc atrakcji w świetle księżyca

Noc Muzeów 2016

Jak co roku w Noc Muzeów swoje podwoje otwierają muzea, galerie i izby regionalnej ziemi wadowickiej. W sobotni wieczór i noc 14 maja można będzie bezpłatnie odwiedzić ekspozycje w Andrychowie, Lanckoronie, Stryszowie, Tomicach i Wadowicach oraz skorzystać z bogatej oferty warsztatowej. Izba Regionalna Ziemi Andrychowskiej zaprasza na grę miejską przygotowaną z okazji 250-lecia lokacji miasta Ankwiczów, w Lanckoronie miłośnicy historii snuć będą opowieść o konfederatach barskich i wyjątkowej zabudowie lanckorońskiego rynku. Stryszowski dwór tradycyjnie już zaprasza do obejrzenia wnętrz XIX-wiecznego dworu polskiego.

Z kolei wnętrze chłopskiej chaty zobaczyć będzie można w Tomicach w Izbie Regionalnej. Na Noc Muzeów zaprasza też jak co roku tomicka Galeira Sztuki „Bałysówka” – tutaj, obok zwiedzania wystawy rzeźby i malarstwa, będzie można uczestniczyć w ciekawych warsztatach artystycznych.

Wreszcie Wadowice. W 2016 roku po raz pierwszy w Nocy Muzeów weźmie udział Towarzystwo Miłośników Ziemi Wadowickiej, które zaprasza do swojej siedziby na ul. Krakowskiej, czyli do dawnej Czytelni Mieszczańskiej. W odnowionych wnętrzach kamienicy obejrzeć będzie można poplenerową wystawę VIII Powiatowego Pleneru im. Franciszka Suknarowksiego. Muzeum Dom Rodzinny Jana Pawła II zaprasza na zwiedzanie stałej ekspozycji oraz na swoją nową wystawę mieszczącą się w Domu Katolickim. Będzie tam można obejrzeć ekspozycję „Cierpienie ma sens”, poświęconą pobytowi Jana Pawła II w Poliklinice Gemelli.

Muzeum Miejskie w Wadowicach, które od 2011 roku koordynuje Noc Muzeów ziemi wadowickej, w tym roku koncentruje się na 1050 rocznicy Chrztu Polski. Stąd do ogrodu przy ul. Kościelnej zawitają wojowie Mieszka i rozbiją swoje obozowisko. Z kolei w budynku, w nowooddanej sali ekspozycyjnej na parterze, zaprezentowana będzie wystawa pt. „1956 – 1966. Millenium kontra Tysiąclecie”. Ta czasowa ekspozycja to opowieść o konflikcie między Kościołem i Państwem wokół obchodów Millenium Sacrae Poloniae i, konkurencyjnych, Tysiąclecia Państwa Polskiego na rodzimym, wadowickim gruncie. Oprócz bezpłatnego zwiedzania stałej wystawy „Wadowice – miasto, w którym wszystko się zaczęło” będzie można uczestniczyć w warsztatach z wykonywania „średniowiecznej biżuterii”.

Szczegółowy program wydarzeń Nocy Muzeów ziemi wadowickiej 2016 roku poniżej.

Noc Muzeów na 1050 – lecie Chrztu Polski

MP 3894; Matejko, Jan (1838-1893) (malarz); Zaprowadzenie chrześcijaństwa R.P.965, z cyklu "Dzieje Cywilizacji w Polsce"; 1889; olej; deska dębowa; 79 x 120

Wielkimi krokami nadchodzi kolejna Noc Muzeów Ziemi Wadowickiej! W tym roku, w związku z obchodami 1050-lecia Chrztu Polski, wydarzenia na które zaprasza Muzeum Miejskie związane będą z tą właśnie rocznicą. W ogrodzie na ul. Kościelnej zagości dwór piastowskiego księcia wraz z drużyną wojów a w nowej sali ekspozycyjnej Muzeum Miejskiego zaprezentowana będzie unikatowa ekspozycja poświęcona 50-leciu obchodów Millenium Sacrae Poloniae i Tysiąclecia Państwa Polskiego. Ekspozycja pokaże jak na rodzimym, wadowickim  gruncie wyglądał konflikt Państwo – Kościół w związku z obchodami kościelnymi Tysiąclecia Chrztu i konkurencyjnymi świeckimi Tysiąclecia Państwa Polskiego w 1966 roku. Ponadto można będzie do północy zwiedzać stałą wystawę – ”Wadowice – miasto, w którym wszystko się zaczęło”.

Jak co roku w Nocy Muzeów Ziemi Wadowickiej obok Muzeum Miejskiego udział biorą placówki muzealne i galerie z terenu całego powiatu wadowickiego:
– Izba Regionalna Ziemi Andrychowskiej,
– Izba Regionalna im. prof. Antoniego Krajewskiego w Lanckoronie,
– Muzeum – Dwór w Stryszowie,
– Galeria Sztuki ”Bałysówka” w Tomicach,
– Izba Regionalna w Tomicach,
– Muzeum Dom Rodzinny Jana Pawła II w Wadowicach.

Zapraszamy w sobotę 14 maja w godzina od 18.00 do 24.00.  Wstęp na wszystkie ekspozycje prezentowane podczas Nocy Muzeów 2016 roku będzie bezpłatny.

Więcej informacji wkrótce.

1 MARCA – NARODOWY DZIEŃ PAMIĘCI „ŻOŁNIERZY WYKLĘTYCH”

Zolnierze wykleci plakaty 2013.indd

Narodowy Dzień Pamięci ”Żołnierzy Wyklętych”, obchodzony 1 marca, został ustanowiony przez sejm jako święto państwowe w 2011 roku. Jest to wyjątkowy dzień pamięci o żołnierzach antykomunistycznego podziemia, którzy podjęli nierówną walkę z komunistycznym reżimem wspieranym przez Armię Czerwoną i NKWD.

W styczniu 1944 roku oddziały Armii Czerwonej przekroczyły przedwojenne granice II RP w rejonie Sarn na Wołyniu. Zgodnie z zaaprobowanym już jesienią wcześniejszego roku planem – w marcu 1944 roku Armia Krajowa przystąpiła do realizacji akcji ”Burza”. Była to operacja wojskowa prowadzona na tyłach wycofującego się przed naporem sowieckiej ofensywy Wehrmachtu, polegająca na wyzwalaniu kolejnych miejscowości (początkowo bez dużych miast) i występowanie wobec wkraczającej Armii Czerwonej w charakterze gospodarza. Szybko okazało się jednak jakie intencje mają Sowieci, którzy, korzystając częstokroć z pomocy ujawniających się oddziałów AK, zaraz po zakończeniu walk przystępowali do aresztowań wśród polskich żołnierzy. Tak było m.in. w Wilnie, Nowogródku i Lwowie. Na Kresach Wschodnich wojska NKWD dokonywały także mordów na żołnierzach i ludności cywilnej a także przeprowadzały masowe deportacje w głąb ZSRS.

W lipcu 1944 roku Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, tymczasowy organ władzy wykonawczej, całkowicie powolny wobec Moskwy, ogłosił swój manifest. Uznawany przez aliantów Rząd na uchodźstwie manifest uznawał za”nielegalny” i opowiadał się za linią Curzona jako wschodnią granicą nowego państwa. Zapowiadał też bezwzględną walkę z ”organizacjami faszystowskimi”. W ramach PKWN powstało 13 resortów, w tym, z punktu widzenia instalowania nowego reżimu najważniejszy, Resort Bezpieczeństwa Publicznego pod kierunkiem Stanisława Radkiewicza. Funkcjonariusze RBP a następnie MBP (po przekształceniu w styczniu 1945 roku PKWN w Rząd Tymczasowy Resort zyskał status Ministerstwa) przystąpił do zwalczania przeciwników komunistycznego reżimu.

Zakończona w maju 1945 roku II wojna światowa nie przyniosła Polsce upragnionej niepodległości. W Jałcie prezydent USA i premier Wielkiej Brytanii zgodzili się na wszystkie żądania Stalina, w tym zmianę granic Rzeczypospolitej, oddając jednocześnie Europę Wschodnią pod sowiecki protektorat. Alianci cofnęli też swoje poparcie dla legalnego rządu RP na uchodźstwie uznając komunistyczny rząd w Warszawie, w skład którego wszedł dotychczasowy premier emigracyjny i działacz ludowy Stanisław Mikołajczyk, łudzący się, że komuniści uczciwie przeprowadzą wybory do nowego polskiego parlamentu.

W dniu 19 stycznia 1945 r. gen. Leopold Okulicki ”Niedźwiadek” wydał rozkaz rozwiązujący Armię Krajową:

Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swą pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą. Starajcie się być przewodnikami Narodu i realizatorami niepodległego Państwa Polskiego. W tym działaniu każdy z Was musi być sobie dowódcą.

Sam Okulicki został w dwa miesiące później podstępnie aresztowany przez NKWD i wywieziony do Moskwy, gdzie zasiadł na ławie oskarżonych wśród przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w tzw. ”procesie szesnastu”  i został skazany na 10 lat więzienia (zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach na Łubiance w grudniu 1946 r.). W tym samym czasie co Okulicki aresztowany został gen. Emil Fieldorf ”Nil”, kierujący zakonspirowaną organizacją NIE (”Niepodległość”), która wkrótce po zatrzymaniu ”Nila” została rozwiązana.

W Polsce szalał terror. Kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy Wojsk Wewnętrznych NKWD, powoli krzepnące i rosnące w siłę struktury Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, żołnierze LWP i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, funkcjonariusze MO i Informacji Wojskowej prowadzili brutalną walkę z poakowskim podziemiem i polityczną opozycją. W cugle tej walki zaprzęgnięte zostało reżimowe sądownictwo z Wojskowymi Sądami Rejonowymi na czele. W przeciwników nowego reżimu wymierzone były państwowe dekrety i ustawy. W oparciu o tzw. ”sierpniówkę”, czyli dekret o karaniu zbrodniarzy hitlerowskich z 31 sierpnia 1944 r., wydawano wyroki zarówno w procesach byłych funkcjonariuszy SS jak i żołnierzy podziemia uznanych za ”faszystów”. Żołnierze AK i NSZ zapełniali więzienia i obozy pracy przymusowej, w których traktowano ich z równą bezwzględnością co SS-manów, członków NSDAP, Volksdeutschów czy zwykłych przestępców kryminalnych.

Przeciw potędze totalitarnego państwa stanęło kilkadziesiąt tysięcy pozostających w konspiracji żołnierzy antykomunistycznego podziemia, którzy nie ujawnili się w ramach ”amnestii” w sierpniu 1945 roku. Partyzantka niepodległościowa organizowana była w różnych częściach kraju i pod różnymi nazwami. Akcje podziemia skierowane były przeciwko działaczom PPR, funkcjonariuszom MO i UB. Żołnierze podziemia przeprowadzali ataki na więzienia (m.in. rozbito więzienia w Kielcach i św. Michała w Krakowie) oraz transporty więźniarskie.

Organizacją o charakterze koordynującym działania przeciwko komunistom było Zrzeszenie WiN (”Wolność i Niezawisłość”). Na Białostocczyźnie z reżimem walczyła Armia Krajowa Obywatelska – partyzantką kierował tam legendarny mjr Zygmunt Szendzielarz ”Łupaszka” (skazany na ośmiokrotną karę śmierci w pokazowym procesie w 1950 roku i stracony w więzieniu Mokotowskim w lutym 1951 roku). W latach 1945-1948 w różnych rejonach kraju powstawały jednostki partyzanckie w ramach Ruchu Oporu Armii Krajowej (ROAK). Na Lubelszczyźnie w strukturach ROAK walczyły oddziały dowodzone przez mjr. Hieronima Dekutowskiego ”Zaporę” (skazany w procesie pokazowym i stracony w więzieniu mokotowskim w marcu 1949 roku). Od 1946 roku na terenie Małopolski zachodniej działała organizacja założona przez płk. Aleksandra Delmana ”Dziadka” pod nazwą Armia Polska w Kraju (APwK). Jedną z najsilniejszych jednostek partyzanckich, operujących na Podhalu, formalnie podporządkowanych APwK, był oddział Józefa Kurasia ”Ognia” (zmarł w wyniku odniesionych ran podczas obławy w okolicach Nowego Targu w lutym 1947 roku (próbował popełnić samobójstwo)).

”Niezłomni” na Ziemi Wadowickiej

Także na terenie powiatu wadowickiego aktywne było antykomunistyczne podziemie. APwK podporządkowany był oddział ”Burza” dowodzony przez por. (kpt.) Mieczysława Wądolnego ”Granita”, ”Mściciela” (popełnił samobójstwo podczas obławy zorganizowanej na niego w Łękawicy w styczniu 1947 roku). Działały tu struktury Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW), Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) i WiN. Wśród ”wadowickich niezłomnych” w podziemiu antykomunistycznym, obok ”Mściciela” walczyli m.in.:

mjr Jan Kęsek ”Mieczysław”, ”Zygmunt” (rozstrzelany w więzieniu w Katowicach w kwietniu 1952 roku),

mjr Władysław Kęsek ”Bolesław”, ”Igniewicz” (chroniąc pozostających w konspiracji kolegów popełnił samobójstwo w czerwcu 1946 roku)

kpt Feliks Kwarciak ”Staszek” (zamordowany na moście na Skawie przez funkcjonariuszy wadowickiego PUBP w czerwcu 1947 roku)

Jan Sałapatek ”Orzeł” (organizator Grupy Operacyjnej AK ”Zorza”, zamordowany w 1955 roku)

mjr Stefan Sordyl ”Niebora” (zdołał zbiec za granicę)

sierż. Mieczysław Spuła ”Feluś” (zamordowany przez agenta WUBP w Krakowie w czerwcu 1949 roku) 

ppor. Jan Ziomkowski ”Śmiały” (zmarł tragicznie w 1982 roku)

Największa aktywność podziemia, przez które przeszło być może nawet 180 tysięcy osób, przypadała na okres lat 1944-1947/48 – po ”amnestii” 1947 roku w podziemiu zostało już tylko około 2 tysiące żołnierzy. Ostatni ”żołnierz niezłomny” zginął w 1963 roku. Był to kpt Zdzisław Broński ”Uskok”, który poległ w obławie pod Piaskami na Lubelszczyźnie.

W ubiegłym roku Muzeum Miejskie upamiętniło ”Żołnierzy Wyklętych” wystawą eksponowaną w ogrodzie przy ul. Kościelnej – ”Niech polska ziemia utuli ich do spokojnego snu… Ekshumacje i identyfikacje ofiar terroru komunistycznego” oraz wykładem dr. hab. Zdzisława Zblewskiego – ”Do końca służąc Polsce. Żołnierze Niezłomni – zamordowani w komunistycznych więzieniach”.

Życie codzienne w staropolskich Wadowicach

plakat-wutw_tomasz-graff

W czwartek 9 kwietnia w ramach Wadowickiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku prelekcję  „Życie codzienne w staropolskim mieście na przykładzie Wadowic i Krakowa” wygłosił historyk i wykładowca z Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, dr Tomasz Graff. Prelegent w swej barwnej opowieści przeniósł słuchaczy w epokę późnego średniowiecza i początki doby nowożytności do miasteczka nad Skawą. Zgromadzeni w sali kameralnej Wadowickiego Centrum Kultury mogli dowiedzieć się jak funkcjonowało prawo magdeburskie, na którym lokowano miasto, czego dotyczyły ówczesne pozwy sądowe i jakie zapadały wyroki wobec grasujących po bezdrożach Ziemi Wadowickiej złoczyńcach. Równie ciekawie prelegent opowiadał o codzienności życia w okresie staropolskim, działalności cechów rzemieślniczych, wadowickim browarnictwie, zwyczajach mieszczan i ich często beznadziejnej walce z epidemiami. Jako znany ekspert i badacz biografii Marcina Wadowity przedstawił kolejne, dotąd nieznane fakty z jego życia i działalności naukowej.

Dr Tomasz Graff, od lat związany z redakcją „Wadovianów”, jest zastępcą dyrektora Instytutu Historii Sztuki i Kultury i adiunktem w Katedrze Dziejów Kultury na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Zajmuje się historią Kościoła w Polsce w okresie późnośredniowiecznych soborów, kulturą staropolską i dziejami Wadowic. Jest autorem licznych artykułów i publikacji, m.in. Episkopat monarchii jagiellońskiej w dobie soborów powszechnych XV wieku (Kraków 2008), Kościół w Polsce wobec konfliktu z zakonem krzyżackim w XV wieku. Studium z dziejów kultury politycznej polskiego episkopatu (Kraków 2010) oraz współautorem komentarza do ostatniej księgi Annales Jana Długosza.