Pobierz w PDF
DOI: 10.71434/WAD20251
Author:
Bartłomiej Bielas
Uniwersytet Śląski w Katowicach
ORCID: click here
Abstract
„Radical Does Not Necessarily Mean Bloody”: On the Pacifism of Emil Zegadłowicz
The article is dedicated to an analysis of pacifist tendencies in the work and life stance of Emil Zegadłowicz. Although the writer did not explicitly declare himself a pacifist, his works convey a clear humanistic and anti-war message. The author highlighting the critique of violence and the affirmation of values such as peace, love, and social justice. Particular attention is given to the analysis of four novels – Uśmiech, Zmory, Motory, and Martwe Morze. Zegadłowicz’s pacifism goes beyond mere opposition to war, encompassing a broader ethical stance based on empathy and imagination as tools for understanding the suffering of others. The article also points to his criticism of institutions – the state, school, and church – as structures that contribute to the militarization of society. The analysis presents Zegadłowicz as a writer whose literary output, while not overtly pacifist, consistently expresses values aligned with the rejection of violence and the pursuit of peace.
Keywords: pacifism, Emil Zegadłowicz, interwar period, antimilitarism, revolution, peace
Pages
7 – 40
Bibliography:
Balcerzak G., Twórczość poetycka Emila Zegadłowicza, Gorzów Wielkopolski 2012.
Bartos E., Motory. Szkice o/przy Zegadłowiczu, Katowice 2013.
Bujnicki T., Wokół społecznej i kulturowej publicystki Zegadłowicza, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 111–122.
Ervinne T. (Essmanowski S., Zegadłowicz E.), Gra w zielone, czyli świadome ojcostwo, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2022.
Czubała H., Emila Zegadłowicza doświadczenie świata, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, s. 57–77.
Jakowska K., Z dziejów ekspresjonizmu w Polsce. Wokół „Soli ziemi”, Wrocław 1977.
Koszyc M., Od uśmiechu do zmór, Bielsko 1939.
Kotarbiński T., Słowo wstępne, w: A. Nilsson, ABC ruchu na rzecz pokoju, Warszawa 1937, s. 7–9.
Kożuchowski A., „Jak trawa przy drodze”. Wojna cywilów i pacyfistów w literaturze polskiej, w: Metamorfozy społeczne. Perspektywy przegranych i zwycięzców Wielkiej Wojny. Zbiorowe tożsamości i indywidualne doświadczenia w Europie Środkowo-Wschodniej (1914–1921), red. A. Nowak, Warszawa 2018, s. 485–506.
Kralkowska-Gątkowska K., Symbolika przestrzeni artystycznej w „Martwym morzu”, w: Studia o Zegadłowiczu, red. J. Paszek, Katowice 1982, s. 103–128.
Krzysztoforska‑Doschek J., Emil Zegadłowicz wobec pierwszej wojny światowej na podstawie Motorów, w: Pierwsza wojna światowa w literaturze polskiej i obcej. Wybrane zagadnienia, red. E. Łoch, K. Stępnik, Lublin 1999, s. 227–233.
Krzyżanowski J., O twórczości Emila Zegadłowicza. (Rzecz z większej całości), „Twórczość”, 1947, nr 7-8, s. 69–84.
Kulczyńska-Kruk J., Sublimacja doświadczenia wojennego na przykładzie zbioru Światła w okopach Emila Zegadłowicza, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 87–96.
Ligęza W., Szkoła jako system opresji. „Zmory” Zegadłowicza a „Ferdydurke” Gombrowicza, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, s. 281–297.
Maciejewska I., Proza polska lat 1914–1918 wobec wojny światowej, „Pamiętnik Literacki”, 1981, z. 1, s. 39–80.
Makuch D.W., „Martwe morze” Zegadłowicza, wobec polskiej powieści realistycznej dziewiętnastego wieku, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 333–346.
Małgowska K., W obliczu przemian. Historiozofia Zegadłowicza dramaturga na przykładzie sztuk Łyżki i księżyc, Pokój dziecinny, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, s. 149–157.
Meller O., „Zmory”, czyli szkolny antagonizm „naturalistyczno-ekspresjonistyczny”, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 283–294.
Nowicki B., Ekspresjonizm polski wobec pierwszej wojny światowej: Kasprowicz – Przybyszewski – Zegadłowicz – Wittlin, w: Pierwsza wojna światowa w literaturze polskiej i obcej. Wybrane zagadnienia, red. E. Łoch, K. Stępnik, Lublin 1999, s. 81–92.
Parniewska J., Pomiędzy biegunami awangardy, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 123–140.
Pluta J.J., „Przeciw przemocy” – pacyfizm i pacyfiści w dwudziestoleciu międzywojennym, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historycznoliterackie”, 1986, nr 10, s. 187–214.
Próchnicki W., Emil Zegadłowicz – punkt widzenia, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, s. 19–42.
Rozmus J., Galicja i wojna światowa 1914–1918 w „Motorach” Emila Zegadłowicza, w: Emil Zegadłowicz daleki i bliski, red. H. Czubała, K. Kłosiński, K. Latawiec, W. Próchnicki, Katowice 2015, s. 361–371.
Schürer E., Odpowiedź p. Irzykowskiemu, „Miesięcznik Literacki”, 1930, nr 7, s. 368–369.
Stabro S., Małe ojczyzny Emila Zegadłowicza. W 110. rocznicę urodzin pisarza: pamięci Adama Zegadłowicza, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturowy”, 2000, nr 4, s. 5–23.
Stande S.R., Wzniosły obrońca generała von Schönaicha, „Miesięcznik Literacki”, 1930, nr 7, s. 366–367.
Szymanowski K., Narcyzm. Rzecz o Zegadłowiczu-powieściopisarzu, Kraków 1986.
Szymanowski K., Wstęp, w: E. Zegadłowicz, Łyżki i księżyc, Poznań 1957.
Śmieja W., Honor, w: idem, Po męstwie, Wołowiec 2024, s. 61–183.
Śmieja W., Polityka i erotyka w Martwym morzu Emila Zegadłowicza, „Teksty Drugie”, 2021, nr 1, s. 282–303.
Tomasik T., Wojna – męskość – literatura, Słupsk 2013.
Tramer M., Literatura i skandal. Na przykładzie okresu międzywojennego, Katowice 2000.
Turowski A., Radykalne oko, t. 2, Warszawa-Gdańsk 2023.
Urbanowski M., Dzieje (nie)przyjaźni: Emil Zegadłowicz – Jan Emil Skiwski, w: Między słowami. Zegadłowicz w świecie sztuki, literatury i teatru, red. H. Czubała, J. Kulczyńska-Kruk, J. Warońska-Gęsiarz, Częstochowa 2024, s. 57–76.
Wądolny-Tatar K., Sensualna mikrologia Zegadłowicza, w: Okolice Zegadłowicza, red. H. Czubała, W. Próchnicki, K. Wądolny-Tatar, Kraków 2020, s. 65–77.
White R.S., Pacifism and English Literature: Minstrels of Peace, New York 2008.
Wójcik M., Dramat, którego nie ma, w: E. Zegadłowicz, Natan, syn Dawida, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2021.
Wójcik M., Listy Jerzego, Witolda i Wandy Hulewiczów do Emila Zegadłowicza, w: Wielkie rzeczy zrozumienie. Korespondencja Jerzego, Witolda i Wandy Hulewiczów z Emilem Zegadłowiczem (1918–1938), wstęp i oprac. M. Wójcik, Warszawa 2008, s. 5–28.
Wójcik M., Notatnik Emila Zegadłowicza 1928–1937, „Akcent”, 1999, nr 2, s. 45–58.
Wójcik M., Pan na Gorzeniu. Życie i twórczość Emila Zegadłowicza, Kielce 2005.
Zegadłowicz E., Cień nad falami, Poznań 1929.
Zegadłowicz E., Domek z kart, Warszawa 1954.
Zegadłowicz E., Koszyc-Szołajska M., Wasz korespondent donosi, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2024.
Zegadłowicz E., Łyżki i księżyc, wstęp K. Szymanowski, Poznań 1957.
Zegadłowicz E., Martwe morze, Kraków 1954.
Zegadłowicz E., Motory, Łódź 1981.
Zegadłowicz E., Natan, syn Dawida, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2021.
Zegadłowicz E., Nawiedzeni, Wadowice 1925.
Zegadłowicz E., Noc świętego Jana Ewangelisty, Gorzeń Górny 1924.
Zegadłowicz E., Pokój dziecinny, Gorzeń Górny 1936.
Zegadłowicz E., Światła w okopach, Poznań 1933.
Zegadłowicz E., Uśmiech, Kraków 1956.
Zegadłowicz E., Zmory, oprac. M. Wójcik, Wrocław 2006.
Zegadłowicz E. & czytelnicy „zmór”, Piszemy listy, Warszawa 1937.
Zegadłowicz E., Żechowski S., Ruzamski M., Korespondencja, t. 1, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2002.
Zegadłowicz E., Żechowski S., Ruzamski M., Korespondencja. t. 2, wstęp, oprac. i przypisy M. Wójcik, Kielce 2002.
Zweig A., Czas dojrzał, Warszawa 1960.