DOI: 10.71434/WAD20255
Authors:
Ewa Kowalik
Przemysław Mieszko Płonka
ORCID: click here
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Abstract
Zofia Kossak-Szczucka’s Connections with the „Czartak” Group
The oeuvre of the Czartak circle – artists clustered around Gorzeń Górny, a locale especially dear to Emil Zegadłowicz – was shaped by many writers not always directly connected with the Wadowice area, yet invariably linked, to some degree, with the Beskids. The third issue of Czartak (1928) was a partially successful, but ultimately last, attempt to revive the group. Among the figures envisioned to re-energise this milieu was Zofia Kossak-Szczucka of the well-known Kossak family associated with Kraków (the Kossakówka manor). In that issue she published two texts, Po latach (After Years) and List (The Letter). List is an excerpt from her independently published historical novel Złota wolność (Golden Freedom), whereas Po latach is a novella portraying the memories and fates of imprisoned Beskid outlaws. Originally from Volhynia and then living in the Silesian Beskids (Górki Wielkie near Bielsko-Biała and Cieszyn), Kossak-Szczucka – though not Silesian by origin – used the “Czartak” forum to incorporate features and motifs of the Cieszyn dialect, a branch of Silesian of recognised value for historical and dialectological study. After the Second World War and her return to Poland, she resettled in Górki Wielkie, in the Beskid landscape she loved.
Keywords: Beskids, Czartak, Emil Zegadłowicz, Cieszyn Silesia, Wadowice, Beskid outlaws, Zofia Kossak-Szczucka
Pages
88 – 100
Bibliography:
Źródła
„Czartak. Miesięcznik Literacko-Artystyczny”, Wadowice 1922.
„Czartak. Zbór poetów w Beskidzie”, Kraków 1928.
Kossak Z., Nieznany kraj, Katowice 1958.
Opracowania
Heska-Kwaśniewicz K., „Co za moc bije z tych listów!” O listach Zofii Kossak do rodziny i przyjaciół, „Bibliotheca Nostra. Śląski Kwartalnik Naukowy”, 2019, nr 1, s. 25–41.
Heska-Kwaśniewicz K., „Góry to naisto najszlachetniejsze dzieło Boże”. O „Złotej wolności” Zofii Kossak-Szczuckiej, „Góry, Literatura, Kultura”, 2018, nr 12, s. 321–334.
Heller M., Związek Zofii Kossak-Szatkowskiej ze Śląskiem Cieszyńskim, „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne”, 1990/1991, t. 23/24.
Janicka-Krzywda U., Epilog zbójnickiego żywota, „Rocznik Muzeum »Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie«”, 2013, nr 1, s. 75–82.
Jochymek R., Zofia Kossak-Szczucka na beskidzkiej ziemi, „Annales Academiae Paedgogicae Cracoviensis”, 2007, „Studia Historicolitteraria”, t. VII, s. 111–123.
Jurgała-Jureczka J., Dzieło jej życia. Opowieść o Zofii Kossak, Częstochowa 2007.
Jurgała-Jureczka J., Zofia Kossak. Tu przeżyłam nową młodość i nową miłość, [w:] J. Jurgała-Jureczka, Historie zwyczajne i nadzwyczajne, czyli znani literaci na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 2009, s. 68–89.
Jurgała-Jureczka J., Zofia Kossak. Opowieść biograficzna, Warszawa 2014.
Kowalik E., Płonka P.M., Droga Tadeusza Szantrocha do „Czartaka”. Szkic do portretu poety, „Wadoviana. Przegląd Historyczno-Kulturalny”, 2024, nr 27, s. 34–47.
Kozikowski E., Portret Zegadłowicza bez ramy. Opowieść biograficzna na tle wspomnień osobistych, Warszawa 1966.
Sadzikowska L., Zofia Kossak. Wrastanie – Górki Wielkie: ludzie i sprawy, „Literatura Ludowa” 2019, nr 3, s. 3–13.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 1, Opole 2000.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 7, Opole 2005.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 8, Opole 2006.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 9, Opole 2007.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 10, Opole 2008.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 11, Opole 2009.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 12, Opole 2011.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 13, Opole 2012.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 14, Opole 2015.
Słownik gwar śląskich, red. B. Wyderka, t. 16, Opole 2017.
Słownik gwary śląskiej, red. A. Czajkowski, I. Czajkowska, A. Klukowski, D. Klukowska, Katowice 1994.
Zaręba A., Gwara cieszyńska na tle dialektów śląskich, [w:] A. Zaręba, Szkice z dialektologii śląskiej, Katowice 1988, s. 40–50.
Zaręba A., Kontakty leksykalne na pograniczu językowym polsko-czesko-słowackim, [w:] A. Zaręba, Szkice z dialektologii śląskiej, Katowice 1988, s. 99–116.
Zaręba A., Przegląd dialektów śląskich (z mapą), [w:] A. Zaręba, Szkice z dialektologii śląskiej, Katowice 1988, s. 19–34.
Zaręba A., Z zagadnień karpackiego słownictwa i semantyki na pograniczu językowym polsko-słowackim, [w:] A. Zaręba, Szkice z dialektologii śląskiej, Katowice 1988, s. 361–372.
Netografia
Karaś H., Historia i dorobek dialektologii polskiej, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=&l2=historia-i-dorobek [dostęp: 31 VII 2025].
Korespondencja Emila Zegadłowicza. Listy Do Emila Zegadłowicza. Litera S., s. 248–251, https://bibliotekacyfrowa.ujk.edu.pl/dlibra/publication/1524/edition/1246/content [dostęp: 6 VII 2025].
Wronicz J., Najważniejsze opracowania gwary cieszyńskiej. Gwara cieszyńska w literaturze, http://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=mapa-serwisu&l2=&l3=&l4=slask-poludniowy-gwara-mwr [dostęp: 31 VII 2025].
Zbójnicki szlak. Portal wiedzy o zbójnictwie, https://www.zbojnickiszlak.pl/index.php?menu=b&id_menu=156 [dostęp: 25 VIII 2025].
Płonka P.M., Groty, zbójce i skarbce, czyli złotogórskie impresje regionalistyczne z bliska i z daleka, [w:] Andrychów. Ludzie, miejsca, przedmioty, dokumenty i opowiastki , red. E. Prus-Bizoń, Andrychów 2024, s. 180–188, https://docs.google.com/document/d/1Zp1h24rKcJVjCSLh9QdRLJek52yb6ouYGC7enOD2eD8/edit?usp=sharingdocs.google.com [dostęp: 24 VIII 2025].
Zaolzie potrafi, https://zaolziepotrafi.estranky.cz/clanky/konkursy/zakonczone-konkursy/konkurs-pt.—smiesznostki-zaolzianskie—.html [dostęp: 20 VIII 2025].